Futbolçular niyə yüksək məbləğdə əmək haqqı alırlar ?

Dünyanın ən yaxşı idmançıları ilə böyük məbləğlər qarşılığında müqavilələrin bağlandığını eşitməyə alışmışıq. Lakin bəzi idman növlərində əmək haqqı  və oyunçuların dəyərinin artması dramatik xarakter daşıdığından bu, hal-hazırda hər kəs tərəfindən birmənalı qarşılanmır.  Bu mənzərəyə əksər hallarda dünyanın ən populyar idman növü olan futbolda rast gəlinir.

Öncə bunu qeyd edim ki, bütün peşəkar futbolçular milyonlar qazanmır. Orta səviyyəli profesional futbolçu karyerası ortalama 8-10 il müddətində olur. Beləliklə, peşəkar bir futbolçunun orta hesabla 8-10 mövsümü var ki, normal peşə sahibinin  təqaüdə çıxmazdan əvvəlki müddət ərzində qazana biləcəyi qazancı əldə etsin.

Bu zaman düşünə bilərik ki, futbolçular karyerasını bitirdikdən sonra məşqçi kimi fəaliyyət göstərə bilirlər. Amma statistikaya əsasən, futbol mütəxəssisi kimi karyerasına başlayan keçmiş futbolçulardan ilk 2 ildə 50%-i, ilk 5 ildə isə cəmi 20%i öz işlərini davam etdirir.

1960-70 ci illərdə futbolçular öz güclərini sübut etdiyi və bunun qarşılığını tələb etdiyi dövrlərdə transfer və əmək haqqı qaydalarında müəyyən dəyişikliklər başladı.  1960-cı illərin əvvəllərində "Maksimum əmək haqqı" prinsipi ləğv edildikdə, klublara daha yaxşı oyunçuları  cəlb etmək üçün daha böyük məbləğdə pullar təklif etmək mümkün oldu. 1979-cu ildə İngiltərə Birinci Divizionunda mübarizə aparan “Nottingham Forest” klubu  hücumçu Trevor Francisi transfer etməklə dünyanın ilk milyon funt sterlinqlik müqaviləsini bağlamış oldu.

1995-ci ildə Avropa Ədalət Məhkəməsi  “Bosman” işində oyunçuların xeyrinə qərar verdikdən sonra daha yüksək əmək haqqı üçün yeni qapılar açıldı. Qərara görə,  klubla müqaviləsi başa çatmış futbolçular transfer haqqı ödənilmədən başqa kluba keçə bilərdilər. Bununla da, əvvəllər transfer haqqına sərf edilən pullar artıq futbolçulara maaş təklifi üçün istifadə olunmağa başladı və Avropanın ən güclü klubları futbolçulara  yüksək maaşlar təklif edərək bir-birləri ilə rəqabətə girdilər.

Nəticə olaraq, futbolçuların dünyanın ən çox maaş alan idmançıları sırasına düşdüyü müddətədək  maaşları daim artan traektoriya ilə davam etdi. Məsələn, dünyanın ən çox qazanan oyunçusu Barselona və Argentina milli komandasının üzvü Lionel Messi maaş və digər gəlirlərini nəzərə alsaq ayda 7 milyon funt sterlinq qazanır. Bu, Baş nazirin maaşının təxminən 600 misli hesab oluna bilər. Maaş artımı yalnız məşhur futbolçulara şamil edilmir. Hal-hazırda Premyer Liqanın orta səviyyəli klubunda forma geyinən oyunçu 1960-cı illərdə dövrünün ən güclüsü sayılan futbolçuların  1 ildə əldə etdikləri əmək haqqını 1 həftə ərzində qazanır.

Futbolçulara bu qədər məbləğlər niyə verilir : tələb və təklifin iqtisadi nəzəriyyəsi.

Tələb və təklif bir az cazibə qanununun iqtisadi versiyasına bənzəyir. Bu vəziyyətdə, təklif, İngiltərə Premyer Liqası kimi üstün çempionatlarda oynamağı bacaran futbolçuların sayıdır. Tələb isə, oyunçuları almaq istəyən komandaların sayı ilə müəyyən olunur.

Futbol dünya səviyyəsində məşhur bir idman növüdür, milyonlarla gənclər isə məşhur futbolçu olaraq zirvəyə çıxmaq istəyirlər, lakin onlardan çox az bir qismi ən yaxşı liqalarda oynamaq üçün kifayət qədər bacarıqlı və istedadlı olurlar. Futbolçuların sayı çox olsa da, Messi və Ronaldo kimi istedadlı oyunçular çox az hallara yetişir.

Futbolun vətəni sayılan İngiltərədə üst liqalarda oynamaq üçün mübarizə aparan çoxlu sayda gənc oyunçular var. Burada hər il aşağı liqalarda oynayan  1.5 milyon gənc oyunçudan yalnız 180-in nəticədə peşəkar futbolçu kimi Premyer Liqaya çıxacağı təxmin edilir. Buna görə də potensial super ulduzların sayı azdır, komandanın titul qazanma şansını artırdığı üçün  istedadlı futbolçulara tələbat çox  yüksəkdir.

Oyunçular aşağıdakı meyarlara əsasən daha çox məvacib alırlar:

1.      Performans amili

2.      Liqa

3.      Futbolçunun imici

4.      Yaş amili

5.      Beynəlxalq status (hansı ölkənin milli komandasında oynaması)

6.      İstedad və bacarıq

7.      Zədələnmə həssaslığı və tarixi

Klublar əvvəlkindən daha çox qazanc əldə etdikləri üçün oyunçulara getdikcə daha yüksək maaş verilir. Ödənişli Televiziya bazarı kimi qloballaşma və texnoloji irəliləyişlər nəticəsində futbol daha məşhur idman növünə çevrildi və daha çox qazanc əldə etdi. Bütün sektorlardan olan şirkətlərin futbolla əlaqələndirilməsini istəməsinin səbəbi, milyardlarla insanın auditoriyasını cəlb etməsi və dünyada hər hansı bir marka üçün ekspozisiya təklif etməsidir. 1992-97-ci illərdə Premyer Liqanın ilk mövsümləri üçün yayım  hüquqları 200 milyon funt sterlinqdən az  məbləğə satıldı. 2016-19 illəri üçün isə  Televiziyalara yayım hüquqları  5 milyard funt sterlinqdən daha artıq məbləğə satıldı. Bu məbləğ birbaşa Premyer Liqa klublarına çatır, bu da oyunçulara daha çox pullar xərcləmək imkanı verir.

Son illərdə idman böyük biznesə çevrildiyindən qumar və mərc şirkətlərinin əksəriyyəti də futbol oyunları ilə əlaqəlidirlər. Bəzi mərc şirkətləri futbol çempionatlarına, klublara sponsorluq etməklə yanaşı, futbol oyunlarının geniş miqyasda təbliğini aparır və futbol oyunlarından yüksək məbləğlər əldə edir.

Əlbəttə ki, bu, maaş artımının qeyri-müəyyən davam edəcəyi demək deyil. Futbol populyarlığının azalması ilə qarşılaşarsa, reklam, yayım və sponsorluq gəlirləri azalacaq və oyunçu maaşları azaldılmalı olacaq. Ancaq hal-hazırda buna dair bir işarə yoxdur və yaxın gələcəkdə futbolçuların maaşlarının artmaqda davam edəcəyi ehtimalı var.


Kamil Manafov

İSTİFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBİYYAT:

1.Royal club liégeois SA v Jean-Marc Bosman and others - Eur-lex.

2.A demographic analysis of MLS players - soccermetrics.net

3. Why are football players paid so much ? - Charlie Hodge 

4.Why are football players paid so much ? - Bank of England

5. Wikipedia.org

İdmanda dopinq, əsla bitməyən hekayə ?

Antidopinq qurumları tərəfindən qadağan edilmiş maddələrin idmançılar tərəfindən istifadə edilməsinin məqsədi yarışlarda rəqabət zamanı üstünlük qazanmaqdır. İdman beynəlxalq anlaşma və əməkdaşlığın inkişafında mühüm rol oynadığından, dopinq məhsullarından və metodlarından geniş istifadə edilməsi yalnız idmançıların sağlamlığına deyil, həm də idmanın imicinə təsir edir. Beləliklə, dopinq idmanda həm etik, həm də tibbi səbəblərdən qadağan olunur.

Hər nə qədər antidopinq nəzarəti güclənsə də, dopinq istifadəsinin ört-basdır edilməsi üçün nəzərdə tutulan üsullar daha çox inkişaf edir. Demək olar ki, bu üsullar adətən dopinq aşkaretmə mexanizmlərindən bir addım öndə olur.

Tətbiq olunan idman növlərindən və tələb olunan fiziki xüsusiyyətlərindən aslı olaraq idmançılar dopinqin aşağıdakı faydalarından yararlanırlar:

-          zədədən yaxa qurtarmaq, məşqdən sonra bədənin bərpa qabilliyyətini artırmaq, əzələ kütləsini və gücünü artırmaq, yağ toxumasını azaltmaq və dözümlülüyü artımaq üçün.

Dopinq halları bəzən idman yarışlarında idmançıların uğurlu nəaliyyətlərinə güvən problemi yaradır, bəzi "arena qəhrəmanlarının" qələbələrini şübhə altına alır və mübahisələndirir. Maddi maraqlar, daha yaxşı nəticələr əldə etmək üçün təzyiq, idman yarışlarının mediada işıqlandırılması və ən nəhayət insan təbiəti bu vasitələrdən istifadənin əsas səbəbləridir.

İndiki zamanda idman yalnız idman deyil, idman bir sənaye, bir iş, siyasi və ya milli qürur üçün bir səbəb halına gətirildiyindən bu faktlar oyun qaydalarını pozub qalib gəlmək üçün bir səbəb ola bilər. Bəzən şüurlu şəkildə kamuflyaj edilmiş, geniş auditoriyası olan bəzi idmançılar, "yəqin ki, məni tutmayacaqlar" deyə düşünürlər, çünki bugün idman sponsor, reklam müqaviləsi və pul deməkdir və bəziləri düşünür ki, bütün bunlar üçün risk almağa dəyər. Hətta bu risk onların sağlamlıqları üçün təhlükə (adətən böyük və bərpası mümkün olmayan) olsa belə əhəmiyyət kəsb etmir.

İdmançılar hansı vasitələrlə çox pul qazanır? Mühüm bir yarışlardan və sponsorlardan. İdman tədbirlərinin təşkilatçıları əsas pul mükafatlarını haradan alırlar? Sponsorlardan. Niyə sponsorlar xeyli miqdarda mükafatlar verirlər? Yayım və ən yaxşı idmançıların iştirak etdiyi birinci dərəcəli idman tədbiri ilə əməkdaşlıq üçün. Birinci dərəcəli idman tədbirini kim izləyir? Hər kəs. İdmançılar gözlənilən şounu təqdim etmədikdə artıq eyni insanlar yarışı izləməyəcəklər. İdmançılar bu gün bir idman hadisəsinin kommersiya tərəfini təmin edən Qədim Romadakı qladiatorlarla əlaqələndirilə bilər. Əgər insanlar müasir arenada hadisəni bəyənirlərsə, onda idman tədbirinin kommersiya uğuru təmin edilir və sponsorlar gələcək tədbirləri maliyyələşdirməyə razı olur, beləliklə təşkilatçılara idmançılar üçün əhəmiyyətli hədiyyələr vermək üçün vəsait verirlər.

İdmanda dopinq fenomeni, dopinq üçün istifadə olunan dərmanlar kimi, artır və şaxələndirilir. Yeni aşkarlanan dopinq metodları və bu metodların qarşısını kəsməyə çalışan idman etikası təşkilatları arasında davamlı bir yarış var. Təəssüf ki, əksər vaxtlarda birinci kateqoriyada olanlar bir addım öndə olurlar.

Dopinqə səbəb ola biləcək digər əsas amil maliyyə tərəfidir. Bir çox hallarda yalnız yaxşı nəticələr sponsorlara və ictimaiyyətə təqdim olunduğu üçün bu digər idmançılarda dopinqdən istifadəyə kifayət qədər motivasiya yaradır.

Xəsarətlər, bir çox idmançının karyerasını təhlükə altına almasının başqa bir səbəbidir, rəqabətə qayıtmaq istəyi karyeralarına son verə biləcək kompromislərə səbəb ola bilər. Buna görə də dopinqdən istifadəni özləri üçün uyğun variant hesab edirlər.

Məşqçilər idmançıların dopinqdən istifadəsində mühüm rol oynayırlar, əksər hallarda idmançılara qadağan olunmuş maddələr təklif etməklə və ya onları dopinqlə məşğul olan insanlarla tanış etməklə qanunsuz hərəkətlərinə görə məsuliyyət daşıyırlar. Bəzi hallarda maddənin faydasını bilməyən və ya həmin maddənin qadağan olunmuş siyahıda olduğu ilə bağlı məlumatı olmayan idmançılar həkim məsləhəti ilə bu kimi maddələri istifadə edirlər. Digər bir maraqlı hal, İnternetdə icazəsiz saytlardan alınan qida əlavələri ilə bağlıdır. İnandırıcı mesajlarla yaxşı reklamlar etməklə, bu əlavələri istənilən idmançı ala bilər. Təəssüf ki, bu qida əlavələrinin tərkibini müəyyənləşdirən bir qurum yoxdur, buna görə hər bir idmançı onlardan istifadə etməyi qərara aldıqda potensial dopinq riskini götürür.

Qeyd etmək vacibdir ki, hüquqi baxımdan idmançı bədəninə daxil olan maddələrdən 100% məsuliyyət daşıyır. Beləliklə, idmançı təsadüfən qadağan edilmiş bir maddə istifadə edirsə, yenə də buna görə məsuliyyət daşıyır.

Dopinq maddələrinin bədənə təsiridə bu sahə üçün vacib bir mövzudur. Məsələn, süni testesteron bədəndə təbii testesteronun endogen istehsalının dayandırılmasına səbəb olur. Fərq ondadır ki, bugünkü dopinq maddələri bəzi idmançıların 40-50 il əvvəl qəbul edib həyatlarını itirdiyi maddələrdən daha təhlükəsizdir. Əslində bu gün bir çox steroid tibbi baxımdan istifadə olunur və çətin əməliyyatlar keçirən və daha sürətli sağalmağa ehtiyacı olan xəstələrə tətbiq olunur.

Həkimlərin razılığı ilə müxtəlif dərmanlardan istifadə edən idmançılar belə maddələrin istifadəsini mütləq  elan etməlidirlər, antidopinq agentlikləri maddənin idmançıların sağlamlıq vəziyyətlərini yaxşılaşdırmaq üçün istifadə olunduğunu bilirlər.

Dopinq fenomenini minimuma endirmək üçün, gənc yaşda idmançıları və digər maraqlı tərəfləri (məsələn, idmançıların həkimləri, məşqçiləri və ya ailəsi) cəlb etməklə maarifləndirici və profilaktika proqramları təşkil etmək və həmin tərəfləri məlumatlandırmaq lazımdır.

Sonda belə bir nəticəyə gələ bilərik ki, insan təbiətini və peşəkar idmanın sosial və iqtisadi təsirlərini nəzərə alaraq, idmanda dopinqin sona çatması qeyri-real görünsədə, qadağan olunmuş maddələrin aşkarlanması üçün istifadə olunan elmi prosedurların təkmilləşdirilməsi təbii ki, zəruridir. Bu cür maddələrin yayılmasının, marketinqinin və istifadəsinin qarşısını almaq üçün səlahiyyətli orqanların iştirakı ilə daha sərt qanunvericilik tələb olunur. İdmanda ədalətli oyunun bərpası üçün qətiyyətli tədbirlər və ən əsası gənc idmançıların etik və ədalətli oyun tərbiyəsi lazımdır.

Kamil Manaf

İstifadə olunmuş ədəbiyyat :

Doping in Sports, Never-Ending story ?-Robert Alexandru Vlad,Gabriel Hancu,Gabriel Cosmin Popescu,Ioana Andreea Lungu.
İntroduction to Sports law With Case Studies in Sports law (2017,297 p.)

Doping in Sports - Detlief T Hemmersbach P.