Basketbol Arbitraj Tribunalı

İdman sahəsində mübahisələrin həlli qurumları barədə düşündükdə ilk ağlımıza gələn idmanla bağlı mübahisələri arbitraj yolu ilə həll edən İdman Arbitraj Məhkəməsi olur. Bu yazımda isə sizə Basketbol dünyasında ortaya çıxan problemləri həll etmək üçün yaradılan Basketbol Arbitraj Tribunalından (BAT) bəhs edəcəm.

Yarandığı gündən etibarən Basketbol sahəsində müqavilələrə dair mübahisələri sürətli və səmərəli həll edən, yenilikçi mexanizmlərlə qurulmuş bu qurum keyslərin sayına görə dünyada ikinci ən böyük arbitraj tribunalına çevrilmişdir. Zamanla arbitrlərin verdiyi qərarlar basketbol müqavilələrində oxşar işlərə tətbiq oluna bilən, ədalət və bərabərlik prinsiplərinə söykənən qanunvericilik toplusu yaratmağa başladı.

29 May 2007-ci ildə BAT ilk qərarını elan etdi. İlk ilində Panel cəmi 2 qərar qəbul etdi. Həmin ildən etibarən BAT a gələn müraciətlərin sayı ildən ilə artmağa başladı və 2016-ci ildə BAT artıq 158 keysə dair mübahisəyə baxmışdır. 13 il ərzində ümumilikdə BAT 1500-cü keysi  icraatına qəbul edir.

 

BAT və onun əsası

Basketbol Arbitral Məhkəməsi, oyunçular, agentlər, məşqçilər və klublar da daxil olmaqla basketbol idman növündə maraqlı tərəflər arasında yarana biləcək mübahisələrin arbitraj yolu ilə həll edilməsi üçün xidmətlər göstərən müstəqil bir qurumdur.

Beynəlxalq Basketbol Federasiyası (FIBA) tərəfindən rəsmi olaraq tanınan və FIBA Ümumi Əsasnaməsinə əsasən fəaliyyət göstərən bu qurum tərəflər arasındakı mübahisələrin arbitraj yolu ilə sürətli və sadə həlli üçün yaradılmışdır.

BAT-ın yaradılması oyunçuların nümayəndələrinin iddiaları nəticəsində, müqavilələrdəki tərəflərin bu müqavilələrin şərtlərinə riayət və hörmət etmələrini şərtləndirən mübahisələrin həlli mexanizminin yaradılması tələbi ilə ortaya çıxdı. Milli məhkəmələrə müraciət etmək tərəflər üçün çox uzun və baha başa gələn bir prosedur idi.  Bu isə beynəlxalq basketbol aləmində müqavilə pozuntularının tez-tez cəzasız qalmasına və zərərçəkmiş tərəfin öz maraqları uğrunda illərlə ona yad olan hüquq sistemində, xeyli maliyyə xərcləri ilə mübarizə aparmalı olmasına gətirib çıxarırdı.

Bu problemi aradan qaldırmaq üçün, əsasən kompüter əsaslı olan, tək bir arbitr ilə işləyən və hər hansı milli hüquq sisteminə əsaslanmayan, bərabərlik və ədalət prinsipləri əsasında qurulan Basketbol Arbitraj Tribunalı meydana gəldi.

BAT necə işləyir ?

Mübahisələrin həllini daha effektiv etmək üçün daxili tribunallar yaradan digər idman qurumlarından fərqli olaraq, BAT müstəqildir. Əsas xüsusiyyətləri bunlardır:

a.      Bütün arbitrajların mərkəzi İsveçrənin Cenevrə şəhərindədir. Arbitraj həmişə tərəflərin yaşayış yerindən asılı olmayaraq, İsveçrə Beynəlxalq Xüsusi Hüquq Aktının (PILA) 12-ci Fəsli ilə tənzimlənir. Arbitrajın dili ingilis dilidir.

b.      Bütün mübahisələr BAT prezidenti (Prof. Dr. Ulrich Haas) tərəfindən təyin edilmiş, yeddi hakimin qapalı siyahısından çıxarılan vahid arbitr tərəfindən baxılır. Arbitrlər və BAT prezidenti saat dərəcələri əsasında qonorar alırlar. Onların qonorarı icraatlarında olan işin mürəkkəbliyinə görə dəyişir. Normal olaraq 4.000-12.000 avro arasında, orta hesabla 8.000 avrodan çox olmayan məbləğdə qonorar alırlar.

c.       Arbitrlər hər hansı milli və ya beynəlxalq hüquqa istinad etmədən, ədalət və ədalətin ümumi prinsipləri əsasında qərar qəbul edir. Əgər müqavilə müddəalarında tərəflər üçün hər hansı ədalətsiz şərtlər yoxdursa, bu zaman mübahisələrə milli hüquqa geniş istinad etmədən, müqavilə müddəalarına əsasən baxılır.

d.      Dinləmələr və şahidlərin ifadələri yalnız istisna hallarda baş verir. Arbitrlər xüsusi hallarda, əgər bu ifadələri işin nəticəsi üçün önəmli hesab edirlərsə, prosesin ilk mərhələsində, mübahisəyə mahiyyəti üzrə baxmamışdan öncə bu haqda qərar qəbul edirlər.

e.       Tərəflərə öz briflərini göndərmək üçün qısa müddət verilməklə barəbər, mümkün qədər sənədsiz arbitraj həyata keçirilir. Yüksək səmərəli arbitraj prosesləri yalnız tərəflərin yazılı təqdimat göndərməsi ilə yekunlaşır. Qərarlar isə arbitraj prosesi bitdikdən 6 həftə sonra elan olunur.

f.       BAT qərarına əməl olunmaması, Beynəlxalq Basketbol Federasiyası tərəfindən sanksiyalara səbəb olur. Belə ki,  pul cəzası, Beynəlxalq Basketbol Federasiyasının verdiyi Nümayəndəlik lisenziyasının geri alınması, oyunçunun beynəlxalq transferinə qadağa və ya klub üçün yeni oyunçuların qeydiyyatının qadağası kimi sanksiyalar tətbiq oluna bilər.  

Tribunalın gündəlik fəaliyyəti və BAT-a gələn bütün məhkəmə proseslərinin inzibati tərəfləri Münhendə yerləşən BAT Katibliyi tərəfindən idarə olunur.

 

BAT-ın Basketbol dünyasına təsiri

Tribunal təkcə milyon avroluq işlərə deyil, həm də daha kiçik iqtisadi təsirli işlərə baxır və hər il mübahisələrin sayı durmadan artmaqda davam edir.

Qərarların dərc edilməsi isə müqavilələrin peşəkarlığına və profesional səviyyədə basketbolun inkişafına səbəb olacaq hüquqi bazanın yaradılmasına töhvə verir. Bununla yanaşı bu hüquqi bazanın yaranması Basketbol kimi beynəlxalq və sürətli inkişaf edən bir idman sahəsində oyunçuların müxtəlif ölkələrin liqalarına transferi zamanı özlərini daha təhlükəsiz hiss etməsinə kömək edir.

Basketbolda digər idman növlərindən fərqli olaraq müqavilə müddətləri daha qısa müddətə, adətən 2 il müddətinə bağlanır. Eyni zamanda, müxtəlif liqalar və komandalar arasında çox sayda oyunçu transferləri baş verir. Bütün bunların fonunda BAT-ın fəaliyyəti oyunçu və komandalar, həmçinin agentlər üçün əlverişli transfer bazarının yaranmasına səbəb olur.

© Kamil Manafov

İstinadlar:

1. https://www.fiba.basketball/en/bat

2. https://lexsportiva.blog/2020/06/15/basketball-arbitral-tribunal/?fbclid

3. http://martens-lawyers.com/en/interview-en/

AİHM-in Türkiyə Futbol Federasiyası Arbitraj Qurumunun müstəqil qurum olmaması barədə qərarı

Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi (AİHM) Türkiyə Futbol Federasiyası Arbitraj Qurumunun “müstəqil və  tərəfsiz bir orqan olmadığı” və “quruluşun dəyişməsinin zəruriliyi” barədə qərar qəbul etdi.

AİHM nin qəbul etdiyi qərar Türkiyənin Trabzonspor klubunun köhnə oyunçularından olan Ömər Kərim Əli Rızanın iddiası əsasında verilmişdir.

Eyni zamanda ingilis vətəndaşı olan Ömər Kərim Əli Rıza, maaşlarını və mükafatlarını verməyən Trabzonspor klubu ilə müqaviləsinin davam etməsinə baxmayaraq, İngiltərəyə qayıtmış və iki tərəf arasındakı anlaşılmazlıq əvvəlcə Türkiyə Futbol Federasiyası (TFF) Mübahisələrin Həlli Şurasında, daha sonra isə TFF Arbitraj Qurumunda baxılmışdır.

Mübahisələrin Həlli Şurası futbolçunun müqaviləyə haqsız olaraq xitam verdiyi barədə qərar qəbul etdi. Bu səbəblə də futbolçunun Trabzonspor klubuna təzminat ödəməli olduğuna dair qərar qəbul edib, dörd ay müddətində futboldan kənarlaşdırılma cəzası vermişdir. Bu qərardan narazı qalan futbolçu Arbitraj Qurumuna müraciət etmişdir. Arbitraj Qurumu futbolçunun ödəyəcəyi təzminatın məbləğini azaldaraq, kənarlaşdırma cəzasını da ləğv etmişdir.

Əli Rıza daha sonra mübahisəni FİFA Mübahisələrin Həlli Şurası və İdman Arbitraj Məhkəməsinə göndərmiş, lakin bu orqanlar “səlahiyyətli” olmadıqları üçün mübahisəyə baxmaqdan imtina etmişdir.

2010-cu ildə Əli Rıza son çarə olaraq AİHM-ə müraciət etdi. O, müraciətdə Arbitraj heyəti üzvlərinin TFF İdarə heyəti tərəfindən təyin olunduğunu və TFF-nın  isə əsasən peşəkar futbol klublarının nümayəndələrindən təşkil olunduğunu, bu səbəbdən də "müstəqil və qərəzsiz qərar çıxara bilməyəcəklərini" iddia etdi. Bununla da,  Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının ədalətli məhkəmə araşdırmasını təmin edən 6-cı maddəsinin pozulduğunu iddia etdi.

Əli Rızanın bu iddiaları AİHM tərəfindən qəbul edildi. Məhkəmə öz qərarında, Arbitraj Qurumunun profesional futbol klublarının idarəedicilərindən qurulan TFF tərəfindən, vəzifə müddətləri öncədən müəyyən edilmədən və işlərə baxarkən tərəfkeşlik etməyəcəkləri barədə and içmək prosesi olmadan təyin edilmələri Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının ədalətli mühakimə hüququ ilə bağlı 6-cı maddəsi ilə ziddiyət təşkil edir.

Qərarda Arbitraj Qurumu daxilində heç bir etik qaydaların olmadığına və TFF qərarlarının məhkəmə baxışına açıq olmadığına işarə edildi.

AİHM bu vəziyyətdə Əli Rızanın Arbitraj Kollegiyasının qərəzsizliyini və müstəqilliyini şübhə altına almasının "qanuni" olduğu qənaətinə gəldi.

Məhkəmə Türkiyə futbolundakı mübahisələrin həllində "sistemli problemin" olduğunu da öz qərarında qeyd etdi. Dövlətin, TFF rəhbərliyinə qarşı Arbitraj Qurumunun müstəqilliyini təmin edən və institusional quruluşunu əhatə edəcək islahat həyata keçirməsinin gərək olduğunu da öz qərarında göstərdi.

Qərara görə Ankara Ömər Kərim Əli Rızaya 12 min 500 Avro mənəvi təzminat və 6 min 975 Avro məhkəmə xərcləri ödəməlidir.

İdmanda mübahisələrin həlli və arbitraj mexanizmi ilə bağlı bu qərar ilk olması baxımından həm Türkiyə, həm də Avropa üçün nümunədir.

AİHM-in gündəmində hazırda oxşar hallarla işlər çoxluq təşkil edir.

© Kamil Manafov

İstinadlar:

1. https://hudoc.echr.coe.int/eng#{%22itemid%22:[%22001-200548%22]}
2. https://blog.lexpera.com.tr/tff-tahkim-kurulunun-bagimsizligi-ve-tarafsizligi-meselesi/#fnref26
3 .https://link.springer.com/article/10.1007/s40318-019-00151-w

Transgender idmançılar yarışlarda öz gender kimliklərinə uyğun kateqoriyada iştirak edə bilərlər mi ?

Transgender idmançıların Olimpiya oyunlarında iştirakı təkcə idman qaydaları baxımından yox, eyni zamanda cəmiyyətin gender münasibətlərinə yanaşması baxımından da mübahisələr doğurur. Nəzərə alsaq ki, transgenderlərin cəmiyyətdə ümumiyyətlə qəbul olunmasına dair fikirlər birmənalı deyil, o zaman bunu anlamaq elə çətin deyil. Gələcəkdə gender neytrallığının artması ilə bu mübahisələr daha da arta bilər.

İdman sahəsində həmişə ayrı-seçkiliklə bağlı mübahisələr olub. İdman təşkilatları ədalətin təmin olunması və ayrı-seçkiliyin azaldılması istiqamətində çoxlu səy göstərirlər. Ümumilikdə bütün beynəlxalq idman təşkilatları, xüsusilə Beynəlxalq Olimpiya Komitəsi (BOK) idman yarışlarında idmançıların iştirakının ədalətli təmin olunması üçün çalışmalıdırlar: transgender idmançılarla yanaşı, cisgender  idmançılar üçün də.

Bu müzakirələr zamanı əsas məqsəd sonda hər kəs üçün bərabərlik və bərabər imkanlar təmin etməkdir. Transgender idmançıların Olimpiya oyunlarında iştirakının istisna edilməsi isə bu bərabərlik prinsipinin pozulmasına gətirib çıxara bilər. Transgender idmançıların iştirakı məsələləri təkcə həmin idmançılara təsir etmir, eyni zamanda onlara öz rol modeli kimi baxan gənclərə də öz təsirini göstərir. Bu idmançılardan biri kimi, kişidən qadına keçid edən transgender ağırlıqqaldıran Laurel Hubbard’ı misal göstərə bilərik. Keçid etdikdən sonra qadınların ağırlıqqaldırma üzrə kateqoriyasında mübarizə aparan idmançı böyük uğurlar və qələbələr əldə etməyə başlayır. Bu uğurlar, onu izləyən gənc transgender insanlar üçün motivasiya mənbəyi olmaqla, onları idman yarışlarında iştiraka təşviq edir. Eyni zamanda, intihar riski yüksək olan transgender insanlar üçün idman həyat qurtarıcı bir əhəmiyyətə sahibdir: “Onlar özləri ilə mübarizə apardılar və yanlış bədəndə olduqlarını hiss etdilər və idman onlara bədənləri və nələr edə biləcəyi mövzusunda xoşbəxt olmaq üçün bir yer verir”. (Helen Carrol, LGBTQ sports advocate)

Lakin Laurel Hubbard’ın uğurları digər qadın iştirakçılar və məşqçilər arasında ciddi narazılıqlara səbəb oldu. Onun keçmişdə kişilərin kateqoriyasında yarışması və çempion olması da narazılıq səbəblərindən biri idi. Transgender idmançıların hətta idmanı məhv etdiklərini, yarışmaçılar arasında ədalətli rəqabətlilik prinsipinin pozulmasını da iddia edirlər. 

1960-cı illərdə yarışmalarda iştirak edən qadın idmançılar öz cinslərini sübut etmək üçün cinsi orqanlarını yarış rəsmilərinə göstərirdilər. Bir müddət sonra bu  “çılpaq paradlar” özünü xromosom testləri ilə əvəz etdi. Lakin bu yol da effektiv olmadı. 2004-cü ildə BOK transgenderlərə bir neçə ciddi şərtlərlə Olimpiadalarda iştirak icazəsi verdi. Bu şərtlər, cinsiyyət dəyişikliyi üçün əməliyyat, müvafiq rəsmi orqanlar tərəfindən cinsiyyətin hüquqi olaraq tanınması və ən azı 2 illik yoxlanıla bilən hormon əvəzedici terapiyadan ibarət idi. Nəhayət BOK-nin 2015-ci ildə qəbul etdiyi son təlimata əsasən, idmançıların ümumi testesteron səviyyəsinin ən azı son 12 ay ərzində litr başına 10 nanomoldan aşağı olması barədə qərar qəbul edildi. Eyni zamanda cinsiyyət dəyişikliyi üçün əməliyyat da aradan qaldırıldı.

Hal-hazırda qadından kişiyə keçid edən idmançılar məhdudiyyətsiz olaraq kişilərin kateqoriyasında yarışa bilirlər. Burada əsas problem kişidən qadına keçid edən idmançıların qadın kateqoriyasında iştirakı ilə bağlıdır. Bunun əsas səbəbi isə, digər qadın yarışmaçılar üçün ədalətli rəqabətin təşkil olunması və kişi və qadınlar arasında olan fizioloji fərqlərin olmasındadır. Fizioloji fərqlərin əsas amili, ilk növbədə kişi və qadınların idman yarışlarında ayrı-ayrı kateqoriyalarda iştirakıdır. "Ortalama qadının gücü kişinin 3/2 bərabər olur, sümükləri daha kiçik olur və oksigen daşıma qabiliyyəti daha az olur. Fizioloji fərqlərin olması kişilərin daha güclü, sürətli və böyük olmasına gətirib çıxarır. Bu fərqlərin isə hamısını tibbi keçid prosesində idarə etmək olmadığından, kişi olaraq doğulamağın üstünlükləri  transgender idmançılarda qalır." (6, Andrew Latham, 28/06/18)

Kişi və qadın bədənlərini müzakirə edən zaman digər əsas mübahisə mövzusu testesteron fərqində olur. Beynəlxalq Olimpiya Komitəsinin 2015-ci ildə qəbul etdiyi təlimata əsasən, qadın kateqoriyasında yarışan idmançıların ümumi testesteron səviyyəsi ən azı son 12 ay ərzində litr başına 10 nanomoldan aşağı olmalıdır. Lakin qadınlarda olan testesteron səviyyəsinə baxdıqda bu rəqəmin heç də birmənalı qarşılanmadığını görə bilərik. Belə ki, qadın testesteronunun səviyyəsi 0.12-1.79 arasında olur, kişilərdə isə bu 7.7-29.4 arasıdır. Bu isə o deməkdir ki, hətta BOK-un təlimatına əməl edən transgender idmançılarda belə testesteron səviyyəsi qadın idmançılara nisbətən 5 dəfə daha çox ola bilər. Testesteronun daha yüksək səviyyəsi əzələ kütləsini artırır və yorğunluğu azaldır, bu isə yüksək səviyyəli idman yarışlarında idmançılar üçün çox vacib əhəmiyyət daşıyır. Bütün bu səbəblərə görə, testesteronun yüksək səviyyədə olması və fizioloji üstünlüklər transgender qadınlara qarşı yarışarkən digər idmançılar üçün dezavantaj hesab edilir.

Nəticədə, hal-hazırda əksər cəmiyyətlər insanların öz gender kimliklərini dəyişdirmək hüququnu tanıyır, lakin bəzi sahələrdə balansı yaratmaq çox çətin olur və idmandakı rəqabətliliyin qorunması nəzərindən bu çox çətin bir prosesdir. Beynəlxalq idman təşkilatları fizioloji fərqləri müxtəlif qaydalarla həll etməyə çalışırlar, amma bunun qısa müddətdə həll edilməsi gözlənilmir. Həll yolları arasında ən ağlabatan variant isə, qadın kateqoriyasında yarışan idmançıların ümumi testesteron səviyyəsinin 5 nanomala endirilməsi haqqında qərarın verilməsidir. Növbəti Olimpiya oyunlarında BOK tərəfindən bu barədə qərarın verilməsi gözləniləndir.

© Kamil Manafov

İstinadlar:

1. Should Trans Women Compete in Women's Sports? - https://www.wsj.com/articles/should-trans-women-compete-in-women-s-sports-11573602744
2. Trans Athletes Are Posting Victories and Shaking Up Sports - https://www.wired.com/story/the-glorious-victories-of-trans-athletes-are-shaking-up-sports/
3.Should Transgender athletes be allowed to compete in the category that matches their gender identity in the 2020 Olympics? - http://www.open.ac.uk/blogs/OU-Sport/?p=2304
4.  This scientist is racing to discover how gender transitions alter athletic performance—including her own  - https://www.sciencemag.org/news/2018/07/scientist-racing-discover-how-gender-transitions-alter-athletic-performance-including
5. Piers Morgan slams Kiwi weightlifter Laurel Hubbard: 'Women's rights to basic fairness and equality are getting destroyed' - https://www.stuff.co.nz/sport/other-sports/119877954/piers-morgan-slams-kiwi-weightlifter-laurel-hubbard-womens-rights-to-basic-fairness-and-equality-are-getting-destroyed
6. Physiological Differences Between Male and Female Athletes  - https://work.chron.com/physiological-differences-between-male-female-athletes-20627.html

COVID-19 pandemiyası dünya futbolunda fors major halı hesab ediləcək mi ?

COVİD-19 pandemiyasının dünya futboluna təsiri

COVİD-19 pandemiyası dünyada bütün sahələrə böyük ölçüdə mənfi təsirini göstərdi. Pandemiyanın idman sahəsinə təsiri ikinci dərəcəli narahatlıq doğursa da, bütün ölkələrdə, bütün idman sahələrində və bütün səviyyələrdə böyük anlaşılmazlıqlara və çətinliklərə gətirib çıxardı.

İdman hadisələrinin təxirə salınması (Tokio 2020 Olimpiya oyunları kimi), tamamilə ləğv olunması (Wimbledon tennis turniri kimi) və vaxtından əvvəl bitməsi (Belçika Pro Liqası kimi) yaranan mübahisələrin dairəsini müəyyən edir. Xüsusilə, hazırki durumun dünyada bütün sahələr üçün, ən azı idman dünyası üçün tamamilə yeni olması bu mübahisələrin hüquqi həllərinin müəyyən edilməsini zəruri edir.

UEFA tərəfindən mart ayında fasilə verilən Avropa liqalarına mövsümü başa vurmaq tapşırılmışdır. İdarəetmə orqanları yerli liqalarda nəticələrin kağız üzərindəki hesablamalara görə yox, məhz meydançadakı nəticələrə əsasən müəyyən olunmasına qərar vermişdir. Bu səbəbdən də, Avropanın əksər top liqaları azərkeşlərin iştirakı olmadan daxili çempionatlarını avqust ayınadək sona çatdırmağa ümid edir. Lakin bir çox oyunçu müqavilələrinin müddətinin əvvəlcədən nəzərdə tutulduğu kimi mövsümün sonunda, yəni iyunun 30-da başa çatması, eyni zamanda, iyul ayının əvvvəlindən etibarən yeni transferlərin komandaya cəlb edilməsi haqqında yeni müqavilələr tərəflər arasında anlaşılmazlıqlara səbəb olur.

Məsələn, İngiltərənin “Çelsi” klubunun hücümçusu Olivier Giroud və yarımmüdafiəçisi Willianın müqavilələri iyun ayının 30-dan etibarən başa çatır, əvəzində Hollandiyanın “Ayaks” klubunun yarımmüdafiəçisi Hakim Ziyech isə iyul ayından etibarən  “Çelsi” futbol klubuna qoşulmalı idi. Premyer Liqanın başa çatması may ayına planlaşdırılmışdır, lakin indiki halda mövsümün başa çatması üçün klubların ehtiyyatda hələ 9 oyunu qalıb. Bu oyunların isə iyul ayına qədər keçirilməsi sual altındadır.

Bütün bu məsələləri nəzərə alaraq, 7 aprel 2020-ci ildə FİFA “COVİD-19:Futbolun Tənzimlənməsinə dair Məsələlər”( COVID-19:Football Regulatory Issues document) adlı təlimatını imzaladı. Bu təlimatda FİFA, klubları və oyunçuları futbol yarışlarının təxirə salındığı bir dövrdə razılaşma və ortaq həll yolu tapması üçün birgə çalışmağa çağırmışdır. Hər şeydən öncə hər bir ölkənin yerli vəziyyətinə uyğun olaraq həll yolu tapması üçün FİFA ölkələrə müxtəlif tövsiyyələr vermişdir. Bundan başqa klubların futbolçular və məşqçilərlə bağladıqları və müddəti sona çatmış müqavilələrin sezonun sonunadək birtərəfli qaydada uzadılması və transfer pəncərələrinin vaxtının dəyişdirilməsi tövsiyyə edilmişdir.

Bundan əlavə, əgər müddəti bitmiş müqavilədən dərhal sonra yeni bir klubla müqavilə varsa, bu zaman hər üç tərəf (keçmiş klub, yeni klub və oyunçu) köhnə müqavilənin müddətinin uzadılması və yeni müqavilənin başlanma tarixinin dəyişdirilməsi barədə razılığa gəlməlidirlər.

Müqavilənin müddətinin uzadılmasına isə, məsələn, maliyyə çətinliyi və digər səbəblərə görə bir klubun müqavilə şərtlərinə əməl edə bilməməsi ilə eyni şəkildə baxıla bilməz. Əgər bu iş FİFA və ya İdman Arbitraj Məhkəməsinə (CAS) getsə belə, bir klubun oyunçunun müqaviləsini birtərəfli şəkildə uzadılmasını həyata keçirməsi heç də asan olmayacaq.

Ümumiyyətlə qlobal miqyasda və yeni şəraitdə hər hansı göstərişlər vermək çox mürəkkəb və təqdirəlayiq haldır. Lakin bu göstərişlərin müxtəlif hüquqi yurisdiksiyalarda bir çox suallara və anlaşılmazlıqlara səbəb olacaq fərdi hallar yaradacığını öncədən görmək lazımdır.

Digər bir mürəkkəb məsələ isə, Sürixdə fəaliyyət göstərən FİFA-nın təlimatlarının hər hansı bir oyunçu, klub və ya liqa üçün məcburi hesab edilməsi barədədir. Müxtəlif ölkələrin klubları və liqaları hər hansı qaydanın tətbiq olunması barədə fikir ayrılığına səbəb olduqda nə baş verəcəyi də məlum deyil.

Bir çox idman hüquqşünası FİFA-nın tövsiyyələrinin qanuni olaraq qəbul ediləcəyini düşünmür, çünki idman subyektləri arasındakı müqavilələr milli qanunvericiliyə əsasən hazırlanmışdır və bu mübahisələr də, milli qanunvericiliyə əsasən həll edilməlidir. Ən yaxşı halda FİFA-nın təlimatlarının sonrakı fərdi danışıqlarda və milli səviyyədə kollektiv sövdələşmələrdə müsbət təsirinin olacağını düşünülür.

Yuxarıda göstərdiklərimlə yanaşı,  futbolla əlaqədar mübahisələrin müxtəlif hüquqi  münasibətlər zamanı ortaya çıxacağı gözlənilir:

-          İşəgötürən və işçi arasında

-          Liqa və liqanın üzvləri arasında

-          Beynəlxalq federasiyalar və federasiyanın üzvləri arasında

-          Sponsorlar və faydalananlar arasında

-          Yayımçılar və hüquq sahibləri arasında

-          Bilet sahibləri və tədbir təşkilatçıları arasında

Bu mübahisələrdə isə əksər tərəflər ehtimal ki, COVİD-19  pandemiyasının baş verməsini fors-major halı kimi tövsif edilməsini və bu səbəbdən müqavilə öhdəliklərindən azad edilməli olduqlarını iddia edəcəklər.

Fors major halı mülki hüquqla tənzimlənir. Fors-major halları tərəflərin iradəsindən kənar baş verən elə bir hallardır ki, onların baş verməsi tərəflər üçün gözlənilən deyil və bu hallar müqavilənin icrasının ticari olaraq qeyri-mümkün sayılmasına gətirib çıxarır.

İSVEÇRƏ HÜQUQUNDA FORS MAJOR HALININ TƏTBİQİ

Bildiyimiz kimi, əsas beynəlxalq idman federasiyalarının əksəriyyəti İsveçrədə yerləşir, nizamnamələri və fəaliyyətləri də İsveçrə qanunvericiliyinə əsasən təşkil olunur. Bu səbəbdən bu təşkilatlar hər hansı mübahisəyə baxdıqda əksər hallarda İsveçrə qanunvericiliyini tətbiq edir.

Bir qayda olaraq İsveçrə qanunvericiliyinə müraciət etmək məcburi xarakter daşımasa da, COVİD-19 pandemiyası ilə əlaqədar mübahisələrə baxılarkən İsveçrə qanunvericiliyinə tez-tez müraciət olunacağı şübhə doğurmur. Bunun əsas səbəbi  isə COVİD-19 ilə bağlı halların qanuni hala gətirilməsi və vahid presedent halını  almasıdır. Eyni zamanda, işlərin əksəriyyətinin İdman Arbitraj Məhkəməsində baxılacağını və həmin məhkəmənin İsveçrədə yerləşdiyini nəzərə alsaq bunu təsəvvür etmək elə də çətin deyil.

İlk öncə onu qeyd edim ki, əksər yurisdiksiyalarda olduğu kimi, İsveçrə qanunvericiliyində də bir klubun, oyunçular birliyinin və ya liqanın müəyyən tarixdə müddəti bitəcək fərdi əmək müqaviləsinin müddətini birtərəfli qaydada uzatması mümkün deyil.

Eyni zamanda onu da qeyd edim ki, İsveçrə qanunları fors major halının “ümumi müdafiəsini” tanımır. Lakin İsveçrə Öhdəliklər Məcəlləsində (Swiss Code of Obligations) 119-cu maddə, fors major halından müdafiəni əhatə edir:

“Borclu ilə əlaqəli olmayan hallarda öhdəliyin icrası mümkün olmadıqda öhdəlik yerinə yetirilmiş sayılır”.

Bu maddəyə əsasən aşağıdakıları müəyyən edə bilərik:

-          119-cu maddə, Fors major halı səbəbindən öhdəliyin dayandırılmasına imkan vermir.

-         119-cu maddəyə əsasən, öhdəliyin yerinə yetirilməməsi üçün onun icrasının mümkün olmaması             lazımdır.

-          119-cu maddəyə əsasən, bu mümkünsüzlüyə səbəb olan hallar borclu tərəfə aid edilməməlidir.

Bu maddəyə əsasən müəyyən etmək olar ki, İsveçrə qanunvericiliyi fors major halından müdafiəni asanlıqla qəbul etmir.

İsveçrə Öhdəliklər Məcəlləsinə əlavə olaraq, İsveçrə qanunvericiliyi bəzən müqavilənin tarazlığını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirə biləcək qədər radikal olan şərtlərdə fors major halını qəbul edir. Bu zaman ilkin şərtlər bir tərəf üçün həddindən artıq ədalətsiz hal yaratmalı və vicdanlılıq prinsipinə zidd olmalıdır. Belə hallarda İsveçrə qanunvericiliyi “rebus sic stantibus”  doktrinasını tətbiq edir.

“rebus sic stantibus” doktrinası tərəflərin fövqəladə və gözlənilməz hadisələr baş verdikdə müqavilə üzrə öhdəlikdən (və ya bütün öhdəliklərdən) azad olma hüququnu təmin edir, hansı ki, bu öhdəliklərin yerinə yetirilə bilməməsi əvvəlcədən gözlənilməz idi.

Beləliklə, “rebus sic stantibus” doktrinasının tətbiq edilməsi üçün aşağıdakı şərtlər yerinə yetirilməlidir:

-        ilkin razılaşmanın fundamental prinsiplərinə zidd olan şəraitdə dəyişiklik baş verməlidir.

-        baş vermiş dəyişiklik əsaslı şəkildə gözlənilməz olmalıdır.

-    tərəflər müqavilə imzalanarkən dolayı və ya açıq şəkildə belə bir dəyişiklik riskini                  qəbul  etməməlidir.                  

-        dəyişiklik müqavilənin tərəfləri tərəfindən baş verməməlidir.

-        dəyişiklik tərəflərin öhdəlikləri arasında ciddi bərabərsizliyə səbəb olmalıdır.

FORS MAJOR: İDMAN ARBİTRAJ MƏHKƏMƏSİNDƏ (CAS)

İdman Arbitraj Məhkəməsinin (İAM) ictimaiyyətə açıq olan qərarlarından görünür ki, məhkəmə fors major halları ilə bağlı işlər zamanı mülki hüquq normalarına əsasən işlərə baxmışdır. Yəni, müvafiq mübahisələrə səbəb olan müqavilələrdə fors major bəndi nəzərdə tutulmasa da, bu halın potensial tətbiqi nəzərdə tutulmuşdur.

Belə ki, İdman Arbitraj Məhkəməsinin, 2018/A/5779 saylı, “Zamalek Sporting Club v. FIFA” işində, məhkəmə müqavilənin heç bir bəndinə istinad etmədən, fors major halının mümkünlüyünə baxaraq müəyyən etmişdir:

58. ... fors major halının hüquqi konsepsiyası geniş və beynəlxalq səviyyədə qəbul edilir, xüsusilə, İsveçrə qanunvericiliyinə əsasən etibarlıdır və tətbiq olunur.

60. ... fors-major halı öhdəlik daşıyan tərəfin nəzarəti xaricində olan, gözlənilməz, qarşısı alına bilinməyən və öhdəliyin icrasını qeyri-mümkün edən obyektiv (şəxsi deyil) maneəni nəzərdə tutur.

Lakin qeyd etdiyimiz kimi, İAM hadisənin fors major halı olub olmadığını müəyyən edərkən ciddi  bir test tətbiq edir. Bunu  “CAS 2006/A/1110 PAOK FC v. UEFA” işində, tək arbitrdən ibarət işdə məhkəmə qeyd etmişdir:

17. … fors major hallarının baş verməsi səbəbləri geniş yox, məhdud şəkildə şərh olunmalıdır, çünki fors major, öhdəliyin məcburi qüvvəsini istisna edir.

Bütün bunlara uyğun olaraq, İAM aşağıdakı müraciətlərin hər biri üzrə fors major hallarının mümkünlüyünü rədd etmişdir:

1.      Ağır maliyyə və idman durumu (ödənişi etməməyə görə əsaslandırılmış iddia)

2.      Klubun aşağı divizona düşməsi (ödənişi etməməyə görə əsaslandırılmış iddia)

3.      Siyasi səbəblərə görə klub rəsmilərinin istefası (ödənişi etməməyə görə əsaslandırılmış iddia)

4.      Bank qarantiyasının təmin olunmaması (ödənişi etməməyə görə əsaslandırılmış iddia)

5.      Bank hesablarının qanunsuz olaraq bloklanması (ödənişi etməməyə görə əsaslandırılmış iddia)

6.   Komanda oyunçuları arasında xəstəliyin yaranması (meydançaya çıxmamağa görə əsaslandırılmış iddia)

7.    Ebola virusunun yayılması - 2014-2016 (2015-ci il Afrika Millətlər Kubokunu təxirə salmaq üçün Mərakeş Futbol Federasiyası tərəfindən əsaslandırılmış iddia)

İctimaiyyətə açıq olan materiallara əsasən, bu zamanadək İAM-ın fors major halına dair yalnız bir müsbət qərarına rast gələ bilərik. “CAS 2014/A/3463 & 3464 Alexandria Union Club v. Sánchez & Cazorla” işində məhkəmə fors major halının olmasını qəbul etdi.

Bu məhkəmə işi, Misirin futbol klubu və 2 futbol məşqçisi arasında yaranan mübahisəyə aid idi. Misirdə baş verən siyasi proseslərlə əlaqədar olaraq, 2012/2013 futbol sezonu 2013-cü ilin aprelində dayandırıldı və Misir liqasının nəticələri ləğv edildi. Məşqçilər isə bu qərardan sonra əmək müqavilələrinə birtərəfli qaydada xitam verdilər.

Birtərəfli qaydada müqavilələrə son verilməsi ilə bağlı işə baxan yeganə hakim qərarında bunu  qeyd etdi:

80. … Misirdə baş verən vətəndaş müharibəsi, Tərəflərin nəzarəti xaricində olan və müqavilə bağlamazdan öncə tərəflərin ağlabatan şəkildə qarşısını ala bilməyəcəyi və aradan qaldıra bilməyəcəyi qeyri-qanuni bir vəziyyətdir. Bu şərtlərə əsasən, işə baxan hakim, 2012/2013 sezonunun bitməsinə səbəb olan və 1 aprel 2013-cü ildə baş verən hadisələrin, şikayətçinin müqavilə öhdəliklərinin bir hissəsini və ya hamısının yerinə yetirilməsinin qarşısını aldığını bildirdi. Nəticədə, 1 aprel 2013-cü il tarixindən etibarən ərizəçi müvafiq öhdəliklərinin yerinə yetirilməsindən azad edilməlidir.

Bu halları nəzərə alaraq, ictimaiyyətə açıq olan materiallara əsasən, fors major halının bundan öncə İAM da yalnız bir dəfə, tək hakim tərəfindən daxili müharibənin baş verməsi səbəbindən qəbul olunduğunu görə bilərik. Ona görə də, İAM ın fors major arqumentini qəbul etməsi üçün müdaxilə hallarının həddindən artıq olması fikrini qəbul etmək olar.

FORS MAJOR: DİGƏR İDMAN TRİBUNALLARINDA

Əlbəttə İAM ın yurisdiksiyası əhəmiyyətli xarakter daşısa da, lakin idmanla bağlı yeganə qərarverici qurum deyil.

FİFA nın qərar verici orqanları hər il yüzlərlə mübahisələrə baxır. Ona görə də, FİFA tərəfindən  fors major halları ilə bağlı bir çox işlərə baxıldığını qeyd edə bilərik.

İAM kimi FİFA nın da qərar verici orqanları fors major halları ilə bağlı işlər zamanı mülki hüquq prinsiplərini tətbiq edirlər və müqavilələrdə fors major halı nəzərdə tutulmasa da, bu halın potensial tətbiqi nəzərdə tuturlar.

Lakin FİFA nın da fors major halları barədə işlərinə baxdıqda çox nadir hallarda bu hal barədə müsbət qərarlarını tapmaq olar. I v. Club B (2016) işində FİFA Mübahisələrin Həlli Palatası, milli federasiya tərəfindən liqanın ləğv edilməsini, klubun öhdəliklərindən azad edilməsi kimi  fors major halına səbəb olmadığı qərarını vermişdir və  iddianı rədd etmişdir.

Həqiqətən də, FİFA qərar verici orqanlarının fors major halı ilə bağlı müsbət qərarı barədə heç bir mənbədə məlumat yoxdur. Lakin bütün bunlara baxmayaraq, 7 aprel 2020-ci ildə nəhayət ki, FİFA Şura Bürosu (Bureau of FİFA Council) bəyan etdi:

... COVİD-19 pandemiyası, FİFA və futbol üçün əslində bir fors major halıdır.

Bu bəyannamə “Oyunçuların Statusu və Transferi barədə FİFA Əsasnaməsi”nin 27-ci maddəsinə uyğun olaraq qəbul edilmişdir.

... Fors major halları barədə qərar FİFA Şura Bürosu tərəfindən qəbul edilir.

Bu qərar verilərkən, FİFA şübhəsiz ki, COVİD-19 pandemiyasının fors major halı yaradıb yaratmayacağı barədə futbol dünyasında olan anlaşılmazlıqlara qismən son vermək istədi.

Bununla belə, Şuranın qərarlarının bu baxımdan qəti olduğu aydın olsa da, lakin bəyannamənin universal tətbiqinin mümkün olması sual altındadır. Məsələn, nümunə olaraq, hər birimiz Belarusiya çempionatının davam etdiyini bilirik, buna əsasən FİFA tərəfindən bu durumun fors major halı kimi qəbul edildiyinə baxmayaraq, Belarusiyada çempionatın normal qaydada davam etməsi ayrı mübahisə mövzusu yarada bilər.

Nəhayət bunu da qeyd etmək lazımdır ki, FİFA Şura Bürosunun 27-ci maddəyə əsasən qəbul etdiyi qərar yalnız futbolçuların statusu və transfer məsələləri ilə bağlı mübahisələrə aiddir.

NƏTİCƏ:

İsveçrə qanunvericiliyi istər İsveçrə Öhdəliklər Məcəlləsi, istərsə də, “rebus sic stantibus” doktrinası ilə fors major halının müdafiəsinin mümkünlüyünü tanıyır. İdman Arbitraj Məhkəməsi və digər idman məhkəmələri də fors major halını tanıyır və bəzən belə bir müdafiənin həyata keçirilməsini də tətbiq edirlər. Lakin tərəflər, belə bir müdafiənin tətbiq edildiyi halda sərt  testlərin tətbiq olunacağını əvvəlcədən nəzərə almalıdırlar.

COVİD-19 pandemiyasının fors major hadisəsi kimi qiymətləndirilməməsi çox çətin kimi görünsə də, tərəflərin hər hansı mübahisə zamanı fors major iddiası sürərkən hər bir işin xüsusiyyətləri önəmli xarakter daşıyacaq. Bu zaman diqqət ediləcək əsas məsələlər aşağıdakılar olacaq:

-          COVİD-19 pandemiyasının müvafiq regiona və idman sahəsinə təsiri;

-          tərəflərin iqtisadi vəziyyəti;

-          tərəflərin maliyyə vəziyyətini nəzərə almaqla müqaviləyə dəyişikliyin mümkünlüyü;

-          tərəflərin bu cür dəyişikliklər üçün cəhdləri;

-          dəyişikliklər zamanı klubdakı bütün oyunçulara bərabər münasibətin göstərilməsi.

Ümumiyyətlə, COVID-19 pandemiyasının  idman dünyasına təsirini nəzərə alaraq məhkəmələrə ediləcək kütləvi müraciətlərin qarşısının necə alınacağını təxmin etmək çətindir.

Kamil Manafov

İstinadlar:

1.https://www.fifa.com/ - "FIFA guidelines to address legal consequences of COVID-19"

2. https://img.fifa.com/image/upload/zyqtt4bxgupp6pshcrtg.pdf

3.https://www.morgansl.com/en/latest/covid-19-outbreak-force-majeure-swiss-law-cas-jurisprudence-jurisprudence-other-sports-tribunals

4.https://apnews.com/a1d9bb4bb8822aef95599869fac5e384?fbclid

5.https://www.admin.ch/opc/en/classified-compilation/19110009/index.html

6.https://www.morgansl.com/en/latest/covid-19-outbreak-force-majeure-swiss-law-cas-jurisprudence-jurisprudence-other-sports-tribunals

7.https://jurisprudence.tas-cas.org/Shared%20Documents/1110.pdf

8.https://resources.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/85/87/00/06161391-e.pdf

9.https://resources.fifa.com/image/upload/regulations-on-the-status-and-transfer-of-players-march-2020.pdf?cloudid=pljykaliyao8b1hv3mnp

10.https://edition.cnn.com/2020/03/29/football/football-continues-belarus-coronavirus-lockdown-spt-intl/index.html

Antidopinq qanunvericiliyi beynəlxalq və yerli səviyyədə

Ümumdünya Antidopinq Agentliyi (WADA)

Ümumdünya Antidopinq Agentliyi (ÜADA) Beynəlxalq Olimpiya Komitəsinin (BOK) təşəbbüsü və dövlətlər, beynəlxalq federasiyalar, idman qurumları, idmançıların dəstəyi ilə qurulmuş müstəqil qurumdur. 1999-cu il 10 Noyabrda Lozanna Bəyannaməsi əsasında, İsveçrənin Lozanna şəhərində idmanda dopinqə qarşı mübarizəni təşviq etmək və monitorinqini həyata keçirmək üçün qurulmuşdur. 2002-ci ildə mərkəz Kanadanın Montreal, Quebek əyalətinə köçürülmüşdür. Lozanna isə Avropa üçün regional ofis kimi fəaliyyət göstərir. ÜADA 600-dən çox idman təşkilatının, o cümlədən, Beynəlxalq İdman Federasiyaları, Milli antidopinq agentlikləri, Beynəlxalq Olimpiya Komitəsi və Beynəlxalq Paralimpiya Komitəsinin də qəbul etdiyi Ümumdünya Antidopinq Məcəlləsinin (ÜAM) hazırlanması və tənzimlənməsinə cavabdehdir. Agentliyin əsas fəaliyyət istiqamətləri arasında elmi tədqiqat, təhsil, idmançılarla əlaqə, antidopinq potensialının inkişafı və ÜAM-nin monitorinqi yer tutur. Agentlik öz nümayəndə heyəti vasitəsilə digər Regional və Milli Antidopinq təşkilatlarının ÜAM-nə uyğun fəaliyyətini təmin etmək üçün çalışırlar. Eyni zamanda Agentliyin dopinq nəzarəti üçün tələb olunan elmi araşdırmaları aparmaq üçün 30-a yaxın akkreditasiya edilmiş labaratoriyası fəaliyyət göstərir.

Ümumdünya Antidopinq Məcəlləsi (WADA Code)

İdmanda dopinqlə mübarizədə bu günə qədər əldə edilən ən böyük uğurlardan biri uyğunlaşdırılmış antidopinq qaydalarının, Ümumdünya Antidopinq Məcəlləsinin hazırlanması, qəbul edilməsi və həyata keçirilməsidir. İdmanda dopinqə qarşı mübarizə çərçivəsində Ümumdünya Antidopinq Agentliyi tərəfindən 2003-cü il martın 5-də Kopenhagendə qəbul edilmiş ÜAM ən əsas yeri tutur. Beynəlxalq standartlara uyğun olaraq antidopinq siyasətinin və qaydalarının ümumdünya idman subyektləri və dövlət orqanları tərəfindən icrasını tənzimləyən əsas sənəddir: ümumilikdə 4 hissə, 25 maddə və 2 əlavədən ibarətdir. Məcəllə Antidopinq Təşkilatları arasında əməkdaşlığın təşviq edilməsi üçün müxtəlif sahələrə aid olan altı əsas beynəlxalq standartla istifadə edilir: qadağan edilmiş maddələr və üsulların siyahısı, test, laboratoriya, terapevtik istifadə üçün istisna, şəxsi məlumatın qorunması və imza edənlər tərəfindən məcəlləyə uyğunluq üzrə. 

Bu vahid standartlar əvvəllər koordinasiya  olunmamış antidopinq səyləri nəticəsində yaranan problemləri həll edir: tədqiqat və sınaq aparmaq üçün tələb olunan ehtiyatların çatışmazlığı və dağılması; istifadə olunan xüsusi maddələr və prosedurlar barədə məlumatın azlığı; dopinqdə təqsirli bilinən idmançılar üçün sanksiyalara uyğun olmayan bir yanaşmanı. Məcəllə bütün idman növlərində və ölkələrdə antidopinq qaydalarının uyğunlaşdırılmasına yönəlik bir sənəddir. İdmançılar üçün istifadəsi və qəbul edilməsi qadağan olan maddələrin və metodların siyahısı illik olaraq Antidopinq Məcəlləsində dərc olunur. İlk dəfə 2004-cü ildə Afina Olimpiya oyunlarında Məcəllə tətbiq olunmağa başlayıb. 2009 və 2015-ci illərdə Məcəllə yeni dəyişikliklərlə qüvvəyə minib. Növbəti dəyişikliklərin isə 2021-ci ilin yanvarında qüvvəyə minməsi gözlənilir.

 

İdman Arbitraj Məhkəməsi (CAS)

Ümumdünya  Antidopinq Agentliyi və Ümumdünya Antidopinq Məcəlləsinin  əsasnamələri,  dopinqlə əlaqəli işlərin həllində İdman Arbitraj Məhkəməsini son yurisdiksional səlahiyyətli orqan kimi tanıyır. İdman Arbitraj Məhkəməsi (İAM) Lozanna şəhərində yerləşən, idman üzrə hüquqi mübahisələri həll edən müstəqil qurumdur. Beynəlxalq səviyyəli idmançılar və beynəlxalq qurumlarla bağlı olan bütün mübahisələr öz həllini İAM-da tapır. İAM öz funksiyalarını 150-yə yaxın arbitrlərin vasitəçiliyi ilə həyata keçirir. İAM-a iki cür mübahisələr təqdim edilə bilər: kommersiya xarakterli və intizam xarakterli. İntizam xarakterli mübahisələr adətən dopinq mübahisələrini təşkil edir. Əlavə olaraq, İAM digər intizam mübahisələrini dinləyir və həll edir (oyun sahəsində zorakılıq, hakimin qeyri-dürüst vəzifəsindən sui-istifadəsi və s.).

Avropa Şurasının Antidopinq Konvensiyası

Avropa Şurasının Antidopinq Konvensiyası bu sahədə ilk çoxtərəfli hüquqi standart kimi 16 dekabr 1989-cu ildə Strasburqda imzaya açıq elan olundu. Avropa Şurasının üzvləri ilə yanaşı,  üzv olmayan digər qeyri-Avropa dövlətlərinin də imza hüququ var idi. Bu Konvensiya Antidopinq üzrə universal modeli yaratmağı iddia etməsə də, lakin tərəflərdən qanunvericilik, maliyyə, texniki, təhsil və digər tədbirlərin görülməsini tələb edən müəyyən sayda ümumi standart və qaydalar müəyyənləşdirir. Bu mənada Konvensiya birbaşa əlaqəsi olmadan ÜADA ilə eyni ümumi məqsədə xidmət göstərir. 

Konvensiyanın əsas məqsədi dopinqə qarşı görülən tədbirlərin milli və beynəlxalq səviyyədə uyğunlaşdırılmasına kömək etməkdir. Bundan əlavə, Konvensiya onun həyata keçirilməsini izləmək və qadağan olunmuş maddələrin və metodların siyahısını vaxtaşırı yenidən nəzərdən keçirmək üçün yaradılan monitorinq qrupunun missiyasını müəyyən edir. Antidopinq yoxlamalarının qarşılıqlı tanınmasını təmin etmək və məcburi nəzarət sistemindən istifadə edərək Konvensiyanın icrasını gücləndirmək məqsədi ilə 1 aprel 2004-cü il tarixində Konvensiyaya əlavə protokol qüvvəyə minmişdir.

"İdmanda dopinqə qarşı mübarizə haqqında" Beynəlxalq Konvensiya

Ölkəmizin də qoşulduğu "İdmanda dopinqə qarşı mübarizə haqqında" Beynəlxalq Konvensiya YUNESKO Baş konfransında 2005-ci ilin oktyabrında qəbul edilib və 2007-ci ilin fevralında qüvvəyə minib. Konvensiyanın əsas məqsədi, YUNESKO-nun bədən tərbiyəsi və idman sahəsində fəaliyyətinin strategiyası və proqramı çərçivəsində idmanda dopinq tətbiq edilməsinin qarşısının alınmasına və onun kökünün kəsilməsi naminə ona qarşı mübarizəyə kömək etməkdən ibarətdir. Hökumətlər hüquqi bağlayıcılığı olmayan Ümumdünya Antidopinq Məcəlləsi kimi sənədlər əvəzinə, idmanda dopinqə qarşı ilk qlobal beynəlxalq sənəd olan bu Konvensiyanı fərdi qaydada ratifikasiya edərək həyata keçirirlər.

YUNESKO Konvensiyası, hökumətlərə daxili siyasətlərini Ümumdünya Antidopinq Məcəlləsi ilə uyğunlaşdırmağa şərait yaradan bir vasitədir. Belə ki, Konvensiya hökumətlərin dopinqlə mübarizədə, o cümlədən, dopinq nəzarətini sadələşdirməklə və milli test proqramlarını dəstəkləməklə öhdəliklərini rəsmiləşdirir, qadağan olunmuş maddələr ehtiva edə bilən məhsulların etiketlənməsini, marketinqi və paylanması sahəsində "ən yaxşı təcrübənin" yaradılmasını təşviq edir, dopinqlə məşğul olan və ya onu dəstəkləyən şəxslərdən maddi yardımı dayandırmağı, istehsal və alverinə qarşı tədbirlər görməyi, idman və antidopinq ilə əlaqəli peşələr üçün davranış kodekslərinin yaradılmasını və təhsil və tədqiqat işlərini maliyyələşdirməyi təşviq edir.

Milli Qanunvericilik

Ölkəmizdə dopinq qanunvericiliyi xüsusi olaraq  “Bədən tərbiyəsi və idman haqqında”,“İdmanda dopinq vasitələrindən və üsullarından istifadəyə qarşı mübarizə haqqında” "İdmanda dopinqə qarşı mübarizə haqqında" Beynəlxalq Konvensiyaya qoşulmaq barəsində  Azərbaycan Respublikasının Qanunlarından və Ümumdünya Antidopinq Məcəlləsinə uyğun olaraq Azərbaycan Milli Antidopinq Agentliyi (AMADA) tərəfindən hazırlanan  Antidopinq Qaydalarından ibarətdir.

“İdmanda dopinq vasitələrindən və üsullarından istifadəyə qarşı mübarizə haqqında” Azərbaycan Respublikası qanunu

“İdmanda dopinq vasitələrindən və üsullarından istifadəyə qarşı mübarizə haqqında” Qanun 2016-cı ilin 29 noyabrında “İdmanda dopinqə qarşı mübarizə haqqında” Beynəlxalq Konvensiyasının və Ümumdünya Antidopinq Məcəlləsinin tələblərinə əsasən hazırlanmışdır. Qanunda Milli Antidopinq qurumunun fəaliyyəti ilə yanaşı, Terapevtik İstifadəyə İcazə qurumu, İntizam və Apellyasiya qurumlarınında fəaliyyəti tənzimlənmişdir.

Terapevtik İstifadə üçün İcazə qurumu beynəlxalq standartlara uyğun olaraq terapevtik istifadə üçün müraciəti qiymətləndirir və müraciətin qiymətləndirməsinin nəticəsindən asılı olaraq terapevtik istifadəyə icazə sertifikatını verir və ya verməkdən imtina edir.

İntizam qurumu antidopinq qayda pozuntularını müəyyənləşdirmək və onlarla bağlı işlərə baxmaqla, antidopinq qayda pozuntularına görə tətbiq edilən sanksiyaları müəyyənləşdir. Birinci instansiya rolunu oynayan İntizam qurumunun tətbiq etdiyi sanksiyaları yalnız apellyasiya qurumu və İdman Arbitraj Məhkəməsi ləğv edə bilər.

Apellyasiya qurumu bu Qanuna və milli antidopinq qurumunun qaydalarına uyğun olaraq antidopinq qayda pozuntularına görə tətbiq edilən sanksiyaları müəyyənləşdirməklə, apellyasiya instansiyası rolunu oynayır. Apellyasiya qurumu tərəfindən tətbiq edilən son qərar və ya antidopinq qayda pozuntularına görə tətbiq edilən sanksiyalar İdman Arbitraj Məhkəməsindən başqa heç bir qurum tərəfindən dəyişdirilə və ya ləğv oluna bilməz.

Azərbaycan Milli Antidopinq Agentliyi (AMADA)

Azərbaycan Milli Antidopinq Agentliyi (AMADA) 2016-cı ildə idmanda dopinqə qarşı mübarizə aparan milli antidopinq agentliyi kimi təsis edilmişdir. Agentliyin missiyasının hüquqi əsasını Azərbaycan Respublikası Prezidenti tərəfindən imzalanmış və onun müvafiq Fərmanı ilə qüvvəyə minmiş “İdmanda dopinq vasitələrindən və üsullarından istifadəyə qarşı mübarizə haqqında” qanun təşkil edir.

AMADA-nın əsas funksiyaları antidopinq proqramının idarəetməsi və təşviqatı, yarışma müddəti və yarışmadan kənar müddətdə testlər keçirmək, sonradan nəticələri emal etmək, idmançıların maarifləndirilməsi, terapevtik istifadə üçün istisnalar üzrə işin təşkili, dopinqin aşkarlanması, qarşısının alınması və profilaktikası, cəmiyyət və idman ictimaiyyəti arasında idmanda dopinq istifadəsinin qarşısının alınması məqsədilə məlumatlandırma ilə bağlıdır.

AMADA Antidopinq Qaydaları, 13 yanvar 2017-ci ildə təsdiq edilmiş, Ümumdünya Antidopinq Məcəlləsinə uyğun yazılan əsas sənəddir. 23 maddədən və qoşmadan ibarət olan Antidopinq Qaydaları milli və beynəlxalq səviyyəli idmançılar, idmançılara dəstək heyəti və digər şəxslərə tətbiq edilir. Qanunvericiliyə uyğun olaraq, ölkədə bütün idman subyektləri idmanda dopinqə qarşı mübarizə aparmaq məqsədilə bu qaydalara riayət etməlidir. Eyni zamanda bu qaydalar AMADA-nın hüquqi strukturunu, intizam, apellyasiya və terapevtik istifadə üçün icazə qurumunun fəaliyyətini müəyyən edir.

 Kamil Manaf

İstifadə olunmuş mənbələr:

1. https://www.wada-ama.org/

2. http://www.unesco.org/new/en/social-and-human-sciences/themes/anti-doping/international-convention-against-doping-in-sport/

3.https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/135

4. https://www.amada.az/

5. http://www.e-qanun.az/framework/34359

6.http://www.e-qanun.az/framework/18303

7.http://www.e-qanun.az/framework/13253

8. https://www.wikipedia.org/