İdmanda dopinq, əsla bitməyən hekayə ?

Antidopinq qurumları tərəfindən qadağan edilmiş maddələrin idmançılar tərəfindən istifadə edilməsinin məqsədi yarışlarda rəqabət zamanı üstünlük qazanmaqdır. İdman beynəlxalq anlaşma və əməkdaşlığın inkişafında mühüm rol oynadığından, dopinq məhsullarından və metodlarından geniş istifadə edilməsi yalnız idmançıların sağlamlığına deyil, həm də idmanın imicinə təsir edir. Beləliklə, dopinq idmanda həm etik, həm də tibbi səbəblərdən qadağan olunur.

Hər nə qədər antidopinq nəzarəti güclənsə də, dopinq istifadəsinin ört-basdır edilməsi üçün nəzərdə tutulan üsullar daha çox inkişaf edir. Demək olar ki, bu üsullar adətən dopinq aşkaretmə mexanizmlərindən bir addım öndə olur.

Tətbiq olunan idman növlərindən və tələb olunan fiziki xüsusiyyətlərindən aslı olaraq idmançılar dopinqin aşağıdakı faydalarından yararlanırlar:

-          zədədən yaxa qurtarmaq, məşqdən sonra bədənin bərpa qabilliyyətini artırmaq, əzələ kütləsini və gücünü artırmaq, yağ toxumasını azaltmaq və dözümlülüyü artımaq üçün.

Dopinq halları bəzən idman yarışlarında idmançıların uğurlu nəaliyyətlərinə güvən problemi yaradır, bəzi "arena qəhrəmanlarının" qələbələrini şübhə altına alır və mübahisələndirir. Maddi maraqlar, daha yaxşı nəticələr əldə etmək üçün təzyiq, idman yarışlarının mediada işıqlandırılması və ən nəhayət insan təbiəti bu vasitələrdən istifadənin əsas səbəbləridir.

İndiki zamanda idman yalnız idman deyil, idman bir sənaye, bir iş, siyasi və ya milli qürur üçün bir səbəb halına gətirildiyindən bu faktlar oyun qaydalarını pozub qalib gəlmək üçün bir səbəb ola bilər. Bəzən şüurlu şəkildə kamuflyaj edilmiş, geniş auditoriyası olan bəzi idmançılar, "yəqin ki, məni tutmayacaqlar" deyə düşünürlər, çünki bugün idman sponsor, reklam müqaviləsi və pul deməkdir və bəziləri düşünür ki, bütün bunlar üçün risk almağa dəyər. Hətta bu risk onların sağlamlıqları üçün təhlükə (adətən böyük və bərpası mümkün olmayan) olsa belə əhəmiyyət kəsb etmir.

İdmançılar hansı vasitələrlə çox pul qazanır? Mühüm bir yarışlardan və sponsorlardan. İdman tədbirlərinin təşkilatçıları əsas pul mükafatlarını haradan alırlar? Sponsorlardan. Niyə sponsorlar xeyli miqdarda mükafatlar verirlər? Yayım və ən yaxşı idmançıların iştirak etdiyi birinci dərəcəli idman tədbiri ilə əməkdaşlıq üçün. Birinci dərəcəli idman tədbirini kim izləyir? Hər kəs. İdmançılar gözlənilən şounu təqdim etmədikdə artıq eyni insanlar yarışı izləməyəcəklər. İdmançılar bu gün bir idman hadisəsinin kommersiya tərəfini təmin edən Qədim Romadakı qladiatorlarla əlaqələndirilə bilər. Əgər insanlar müasir arenada hadisəni bəyənirlərsə, onda idman tədbirinin kommersiya uğuru təmin edilir və sponsorlar gələcək tədbirləri maliyyələşdirməyə razı olur, beləliklə təşkilatçılara idmançılar üçün əhəmiyyətli hədiyyələr vermək üçün vəsait verirlər.

İdmanda dopinq fenomeni, dopinq üçün istifadə olunan dərmanlar kimi, artır və şaxələndirilir. Yeni aşkarlanan dopinq metodları və bu metodların qarşısını kəsməyə çalışan idman etikası təşkilatları arasında davamlı bir yarış var. Təəssüf ki, əksər vaxtlarda birinci kateqoriyada olanlar bir addım öndə olurlar.

Dopinqə səbəb ola biləcək digər əsas amil maliyyə tərəfidir. Bir çox hallarda yalnız yaxşı nəticələr sponsorlara və ictimaiyyətə təqdim olunduğu üçün bu digər idmançılarda dopinqdən istifadəyə kifayət qədər motivasiya yaradır.

Xəsarətlər, bir çox idmançının karyerasını təhlükə altına almasının başqa bir səbəbidir, rəqabətə qayıtmaq istəyi karyeralarına son verə biləcək kompromislərə səbəb ola bilər. Buna görə də dopinqdən istifadəni özləri üçün uyğun variant hesab edirlər.

Məşqçilər idmançıların dopinqdən istifadəsində mühüm rol oynayırlar, əksər hallarda idmançılara qadağan olunmuş maddələr təklif etməklə və ya onları dopinqlə məşğul olan insanlarla tanış etməklə qanunsuz hərəkətlərinə görə məsuliyyət daşıyırlar. Bəzi hallarda maddənin faydasını bilməyən və ya həmin maddənin qadağan olunmuş siyahıda olduğu ilə bağlı məlumatı olmayan idmançılar həkim məsləhəti ilə bu kimi maddələri istifadə edirlər. Digər bir maraqlı hal, İnternetdə icazəsiz saytlardan alınan qida əlavələri ilə bağlıdır. İnandırıcı mesajlarla yaxşı reklamlar etməklə, bu əlavələri istənilən idmançı ala bilər. Təəssüf ki, bu qida əlavələrinin tərkibini müəyyənləşdirən bir qurum yoxdur, buna görə hər bir idmançı onlardan istifadə etməyi qərara aldıqda potensial dopinq riskini götürür.

Qeyd etmək vacibdir ki, hüquqi baxımdan idmançı bədəninə daxil olan maddələrdən 100% məsuliyyət daşıyır. Beləliklə, idmançı təsadüfən qadağan edilmiş bir maddə istifadə edirsə, yenə də buna görə məsuliyyət daşıyır.

Dopinq maddələrinin bədənə təsiridə bu sahə üçün vacib bir mövzudur. Məsələn, süni testesteron bədəndə təbii testesteronun endogen istehsalının dayandırılmasına səbəb olur. Fərq ondadır ki, bugünkü dopinq maddələri bəzi idmançıların 40-50 il əvvəl qəbul edib həyatlarını itirdiyi maddələrdən daha təhlükəsizdir. Əslində bu gün bir çox steroid tibbi baxımdan istifadə olunur və çətin əməliyyatlar keçirən və daha sürətli sağalmağa ehtiyacı olan xəstələrə tətbiq olunur.

Həkimlərin razılığı ilə müxtəlif dərmanlardan istifadə edən idmançılar belə maddələrin istifadəsini mütləq  elan etməlidirlər, antidopinq agentlikləri maddənin idmançıların sağlamlıq vəziyyətlərini yaxşılaşdırmaq üçün istifadə olunduğunu bilirlər.

Dopinq fenomenini minimuma endirmək üçün, gənc yaşda idmançıları və digər maraqlı tərəfləri (məsələn, idmançıların həkimləri, məşqçiləri və ya ailəsi) cəlb etməklə maarifləndirici və profilaktika proqramları təşkil etmək və həmin tərəfləri məlumatlandırmaq lazımdır.

Sonda belə bir nəticəyə gələ bilərik ki, insan təbiətini və peşəkar idmanın sosial və iqtisadi təsirlərini nəzərə alaraq, idmanda dopinqin sona çatması qeyri-real görünsədə, qadağan olunmuş maddələrin aşkarlanması üçün istifadə olunan elmi prosedurların təkmilləşdirilməsi təbii ki, zəruridir. Bu cür maddələrin yayılmasının, marketinqinin və istifadəsinin qarşısını almaq üçün səlahiyyətli orqanların iştirakı ilə daha sərt qanunvericilik tələb olunur. İdmanda ədalətli oyunun bərpası üçün qətiyyətli tədbirlər və ən əsası gənc idmançıların etik və ədalətli oyun tərbiyəsi lazımdır.

Kamil Manaf

İstifadə olunmuş ədəbiyyat :

Doping in Sports, Never-Ending story ?-Robert Alexandru Vlad,Gabriel Hancu,Gabriel Cosmin Popescu,Ioana Andreea Lungu.
İntroduction to Sports law With Case Studies in Sports law (2017,297 p.)

Doping in Sports - Detlief T Hemmersbach P.