COVİD-19 pandemiyasının
dünya futboluna təsiri
COVİD-19 pandemiyası dünyada bütün sahələrə böyük
ölçüdə mənfi təsirini göstərdi. Pandemiyanın idman sahəsinə təsiri ikinci dərəcəli
narahatlıq doğursa da, bütün ölkələrdə, bütün idman sahələrində və bütün səviyyələrdə
böyük anlaşılmazlıqlara və çətinliklərə gətirib çıxardı.
İdman hadisələrinin təxirə salınması (Tokio 2020
Olimpiya oyunları kimi), tamamilə ləğv olunması (Wimbledon tennis turniri kimi) və vaxtından əvvəl bitməsi (Belçika Pro Liqası
kimi) yaranan mübahisələrin dairəsini müəyyən edir. Xüsusilə, hazırki durumun
dünyada bütün sahələr üçün, ən azı idman dünyası üçün tamamilə yeni olması bu
mübahisələrin hüquqi həllərinin müəyyən edilməsini zəruri edir.
UEFA tərəfindən mart ayında fasilə verilən Avropa liqalarına
mövsümü başa vurmaq tapşırılmışdır. İdarəetmə orqanları yerli liqalarda nəticələrin
kağız üzərindəki hesablamalara görə yox, məhz meydançadakı nəticələrə əsasən müəyyən
olunmasına qərar vermişdir. Bu səbəbdən də, Avropanın əksər top liqaları azərkeşlərin
iştirakı olmadan daxili çempionatlarını avqust ayınadək sona çatdırmağa ümid
edir. Lakin bir çox oyunçu müqavilələrinin müddətinin əvvəlcədən nəzərdə
tutulduğu kimi mövsümün sonunda, yəni iyunun 30-da başa çatması, eyni zamanda,
iyul ayının əvvvəlindən etibarən yeni transferlərin komandaya cəlb edilməsi
haqqında yeni müqavilələr tərəflər arasında anlaşılmazlıqlara səbəb olur.
Məsələn, İngiltərənin “Çelsi” klubunun hücümçusu
Olivier Giroud və yarımmüdafiəçisi Willianın müqavilələri iyun ayının 30-dan
etibarən başa çatır, əvəzində Hollandiyanın “Ayaks” klubunun yarımmüdafiəçisi
Hakim Ziyech isə iyul ayından etibarən
“Çelsi” futbol klubuna qoşulmalı idi. Premyer Liqanın başa çatması may
ayına planlaşdırılmışdır, lakin indiki halda mövsümün başa çatması üçün
klubların ehtiyyatda hələ 9 oyunu qalıb. Bu oyunların isə iyul ayına qədər
keçirilməsi sual altındadır.
Bütün bu məsələləri nəzərə alaraq, 7 aprel 2020-ci
ildə FİFA “COVİD-19:Futbolun Tənzimlənməsinə dair Məsələlər”( COVID-19:Football
Regulatory Issues document) adlı təlimatını imzaladı. Bu təlimatda FİFA, klubları
və oyunçuları futbol yarışlarının təxirə salındığı bir dövrdə razılaşma və
ortaq həll yolu tapması üçün birgə çalışmağa çağırmışdır. Hər şeydən öncə hər
bir ölkənin yerli vəziyyətinə uyğun olaraq həll yolu tapması üçün FİFA ölkələrə
müxtəlif tövsiyyələr vermişdir. Bundan başqa klubların futbolçular və məşqçilərlə
bağladıqları və müddəti sona çatmış müqavilələrin sezonun sonunadək birtərəfli
qaydada uzadılması və transfer pəncərələrinin vaxtının dəyişdirilməsi tövsiyyə
edilmişdir.
Bundan əlavə, əgər müddəti bitmiş müqavilədən dərhal
sonra yeni bir klubla müqavilə varsa, bu zaman hər üç tərəf (keçmiş klub, yeni
klub və oyunçu) köhnə müqavilənin müddətinin uzadılması və yeni müqavilənin
başlanma tarixinin dəyişdirilməsi barədə razılığa gəlməlidirlər.
Müqavilənin müddətinin uzadılmasına isə, məsələn,
maliyyə çətinliyi və digər səbəblərə görə bir klubun müqavilə şərtlərinə əməl
edə bilməməsi ilə eyni şəkildə baxıla bilməz. Əgər bu iş FİFA və ya İdman
Arbitraj Məhkəməsinə (CAS) getsə belə, bir klubun oyunçunun müqaviləsini birtərəfli
şəkildə uzadılmasını həyata keçirməsi heç də asan olmayacaq.
Ümumiyyətlə qlobal miqyasda və yeni şəraitdə hər
hansı göstərişlər vermək çox mürəkkəb və təqdirəlayiq haldır. Lakin bu göstərişlərin
müxtəlif hüquqi yurisdiksiyalarda bir çox suallara və anlaşılmazlıqlara səbəb
olacaq fərdi hallar yaradacığını öncədən görmək lazımdır.
Digər bir mürəkkəb məsələ isə, Sürixdə fəaliyyət
göstərən FİFA-nın təlimatlarının hər hansı bir oyunçu, klub və ya liqa üçün məcburi
hesab edilməsi barədədir. Müxtəlif ölkələrin klubları və liqaları hər hansı
qaydanın tətbiq olunması barədə fikir ayrılığına səbəb olduqda nə baş verəcəyi
də məlum deyil.
Bir çox idman hüquqşünası FİFA-nın tövsiyyələrinin
qanuni olaraq qəbul ediləcəyini düşünmür, çünki idman subyektləri arasındakı
müqavilələr milli qanunvericiliyə əsasən hazırlanmışdır və bu mübahisələr də,
milli qanunvericiliyə əsasən həll edilməlidir. Ən yaxşı halda FİFA-nın təlimatlarının
sonrakı fərdi danışıqlarda və milli səviyyədə kollektiv sövdələşmələrdə müsbət
təsirinin olacağını düşünülür.
Yuxarıda göstərdiklərimlə yanaşı, futbolla əlaqədar mübahisələrin müxtəlif
hüquqi münasibətlər zamanı ortaya
çıxacağı gözlənilir:
- İşəgötürən
və işçi arasında
-
Liqa
və liqanın üzvləri arasında
-
Beynəlxalq
federasiyalar və federasiyanın üzvləri arasında
-
Sponsorlar
və faydalananlar arasında
-
Yayımçılar
və hüquq sahibləri arasında
-
Bilet
sahibləri və tədbir təşkilatçıları arasında
Bu mübahisələrdə isə əksər tərəflər ehtimal ki,
COVİD-19 pandemiyasının baş verməsini
fors-major halı kimi tövsif edilməsini və bu səbəbdən müqavilə öhdəliklərindən
azad edilməli olduqlarını iddia edəcəklər.
Fors major halı mülki hüquqla tənzimlənir. Fors-major halları tərəflərin iradəsindən
kənar baş verən elə bir hallardır ki, onların baş verməsi tərəflər üçün gözlənilən
deyil və bu hallar müqavilənin icrasının ticari olaraq qeyri-mümkün sayılmasına
gətirib çıxarır.
İSVEÇRƏ HÜQUQUNDA FORS MAJOR HALININ TƏTBİQİ
Bildiyimiz kimi, əsas beynəlxalq idman
federasiyalarının əksəriyyəti İsveçrədə yerləşir, nizamnamələri və fəaliyyətləri
də İsveçrə qanunvericiliyinə əsasən təşkil olunur. Bu səbəbdən bu təşkilatlar hər
hansı mübahisəyə baxdıqda əksər hallarda İsveçrə qanunvericiliyini tətbiq edir.
Bir qayda olaraq İsveçrə qanunvericiliyinə müraciət
etmək məcburi xarakter daşımasa da, COVİD-19 pandemiyası ilə əlaqədar mübahisələrə
baxılarkən İsveçrə qanunvericiliyinə tez-tez müraciət olunacağı şübhə doğurmur.
Bunun əsas səbəbi isə COVİD-19 ilə bağlı
halların qanuni hala gətirilməsi və vahid presedent halını almasıdır. Eyni zamanda, işlərin əksəriyyətinin
İdman Arbitraj Məhkəməsində baxılacağını və həmin məhkəmənin İsveçrədə yerləşdiyini
nəzərə alsaq bunu təsəvvür etmək elə də çətin deyil.
İlk öncə onu qeyd edim ki, əksər yurisdiksiyalarda
olduğu kimi, İsveçrə qanunvericiliyində də bir klubun, oyunçular birliyinin və
ya liqanın müəyyən tarixdə müddəti bitəcək fərdi əmək müqaviləsinin müddətini birtərəfli
qaydada uzatması mümkün deyil.
Eyni zamanda onu da qeyd edim ki, İsveçrə qanunları
fors major halının “ümumi müdafiəsini” tanımır. Lakin İsveçrə Öhdəliklər Məcəlləsində
(Swiss Code of Obligations) 119-cu
maddə, fors major halından müdafiəni əhatə edir:
“Borclu ilə əlaqəli olmayan hallarda öhdəliyin
icrası mümkün olmadıqda öhdəlik yerinə yetirilmiş sayılır”.
Bu maddəyə əsasən aşağıdakıları müəyyən edə bilərik:
- 119-cu
maddə, Fors major halı səbəbindən öhdəliyin dayandırılmasına imkan vermir.
- 119-cu
maddəyə əsasən, öhdəliyin yerinə yetirilməməsi üçün onun icrasının mümkün
olmaması lazımdır.
- 119-cu
maddəyə əsasən, bu mümkünsüzlüyə səbəb olan hallar borclu tərəfə aid edilməməlidir.
Bu maddəyə əsasən müəyyən etmək olar ki, İsveçrə
qanunvericiliyi fors major halından müdafiəni asanlıqla qəbul etmir.
İsveçrə Öhdəliklər Məcəlləsinə əlavə olaraq, İsveçrə
qanunvericiliyi bəzən müqavilənin tarazlığını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirə
biləcək qədər radikal olan şərtlərdə fors major halını qəbul edir. Bu zaman
ilkin şərtlər bir tərəf üçün həddindən artıq ədalətsiz hal yaratmalı və
vicdanlılıq prinsipinə zidd olmalıdır. Belə hallarda İsveçrə qanunvericiliyi “rebus sic stantibus” doktrinasını tətbiq edir.
“rebus sic
stantibus” doktrinası tərəflərin fövqəladə
və gözlənilməz hadisələr baş verdikdə müqavilə üzrə öhdəlikdən (və ya bütün öhdəliklərdən)
azad olma hüququnu təmin edir, hansı ki, bu öhdəliklərin yerinə yetirilə bilməməsi
əvvəlcədən gözlənilməz idi.
Beləliklə, “rebus sic stantibus” doktrinasının tətbiq edilməsi üçün aşağıdakı
şərtlər yerinə yetirilməlidir:
- ilkin razılaşmanın fundamental prinsiplərinə zidd
olan şəraitdə dəyişiklik baş verməlidir.
- baş
vermiş dəyişiklik əsaslı şəkildə gözlənilməz olmalıdır.
- tərəflər
müqavilə imzalanarkən dolayı və ya açıq şəkildə belə bir dəyişiklik riskini qəbul etməməlidir.
- dəyişiklik
müqavilənin tərəfləri tərəfindən baş verməməlidir.
- dəyişiklik
tərəflərin öhdəlikləri arasında ciddi bərabərsizliyə səbəb olmalıdır.
FORS MAJOR: İDMAN ARBİTRAJ
MƏHKƏMƏSİNDƏ (CAS)
İdman Arbitraj Məhkəməsinin (İAM) ictimaiyyətə açıq olan qərarlarından
görünür ki, məhkəmə fors major halları ilə bağlı işlər zamanı mülki hüquq
normalarına əsasən işlərə baxmışdır. Yəni, müvafiq mübahisələrə səbəb olan
müqavilələrdə fors major bəndi nəzərdə tutulmasa da, bu halın potensial tətbiqi
nəzərdə tutulmuşdur.
Belə ki, İdman Arbitraj Məhkəməsinin, 2018/A/5779 saylı, “Zamalek
Sporting Club v. FIFA” işində, məhkəmə müqavilənin
heç bir bəndinə istinad etmədən, fors major halının mümkünlüyünə baxaraq müəyyən
etmişdir:
58. ... fors major halının hüquqi konsepsiyası
geniş və beynəlxalq səviyyədə qəbul edilir, xüsusilə, İsveçrə qanunvericiliyinə
əsasən etibarlıdır və tətbiq olunur.
60. ... fors-major halı öhdəlik daşıyan tərəfin nəzarəti
xaricində olan, gözlənilməz, qarşısı alına bilinməyən və öhdəliyin icrasını
qeyri-mümkün edən obyektiv (şəxsi deyil) maneəni nəzərdə tutur.
Lakin qeyd etdiyimiz kimi, İAM hadisənin fors major
halı olub olmadığını müəyyən edərkən ciddi
bir test tətbiq edir. Bunu “CAS 2006/A/1110 PAOK FC v. UEFA” işində, tək arbitrdən
ibarət işdə məhkəmə qeyd etmişdir:
17. … fors major hallarının baş verməsi səbəbləri geniş
yox, məhdud şəkildə şərh olunmalıdır, çünki fors major, öhdəliyin məcburi qüvvəsini
istisna edir.
Bütün bunlara uyğun olaraq, İAM aşağıdakı müraciətlərin
hər biri üzrə fors major hallarının mümkünlüyünü rədd etmişdir:
1.
Ağır
maliyyə və idman durumu (ödənişi etməməyə görə əsaslandırılmış iddia)
2.
Klubun
aşağı divizona düşməsi (ödənişi etməməyə görə əsaslandırılmış iddia)
3.
Siyasi
səbəblərə görə klub rəsmilərinin istefası (ödənişi etməməyə görə əsaslandırılmış
iddia)
4.
Bank
qarantiyasının təmin olunmaması (ödənişi etməməyə görə əsaslandırılmış iddia)
5.
Bank
hesablarının qanunsuz olaraq bloklanması (ödənişi etməməyə görə əsaslandırılmış
iddia)
6. Komanda
oyunçuları arasında xəstəliyin yaranması (meydançaya çıxmamağa görə əsaslandırılmış
iddia)
7. Ebola
virusunun yayılması - 2014-2016 (2015-ci il Afrika Millətlər Kubokunu təxirə
salmaq üçün Mərakeş Futbol Federasiyası tərəfindən əsaslandırılmış iddia)
İctimaiyyətə açıq olan materiallara əsasən, bu
zamanadək İAM-ın fors major halına dair yalnız bir müsbət qərarına rast gələ
bilərik. “CAS 2014/A/3463 & 3464 Alexandria Union Club v. Sánchez &
Cazorla” işində məhkəmə
fors major halının olmasını qəbul etdi.
Bu məhkəmə işi, Misirin futbol klubu və 2 futbol məşqçisi
arasında yaranan mübahisəyə aid idi. Misirdə baş verən siyasi proseslərlə əlaqədar
olaraq, 2012/2013 futbol sezonu 2013-cü ilin aprelində dayandırıldı və Misir
liqasının nəticələri ləğv edildi. Məşqçilər isə bu qərardan sonra əmək müqavilələrinə
birtərəfli qaydada xitam verdilər.
Birtərəfli qaydada müqavilələrə son verilməsi ilə
bağlı işə baxan yeganə hakim qərarında bunu qeyd etdi:
80. … Misirdə baş verən vətəndaş müharibəsi, Tərəflərin
nəzarəti xaricində olan və müqavilə bağlamazdan öncə tərəflərin ağlabatan şəkildə
qarşısını ala bilməyəcəyi və aradan qaldıra bilməyəcəyi qeyri-qanuni bir vəziyyətdir.
Bu şərtlərə əsasən, işə baxan hakim, 2012/2013 sezonunun bitməsinə səbəb olan və
1 aprel 2013-cü ildə baş verən hadisələrin, şikayətçinin müqavilə öhdəliklərinin
bir hissəsini və ya hamısının yerinə yetirilməsinin qarşısını aldığını
bildirdi. Nəticədə, 1 aprel 2013-cü il tarixindən etibarən ərizəçi müvafiq öhdəliklərinin
yerinə yetirilməsindən azad edilməlidir.
Bu halları nəzərə alaraq, ictimaiyyətə açıq olan
materiallara əsasən, fors major halının bundan öncə İAM da yalnız bir dəfə, tək
hakim tərəfindən daxili müharibənin baş verməsi səbəbindən qəbul olunduğunu görə
bilərik. Ona görə də, İAM ın fors major arqumentini qəbul etməsi üçün müdaxilə
hallarının həddindən artıq olması fikrini qəbul etmək olar.
FORS MAJOR: DİGƏR
İDMAN TRİBUNALLARINDA
Əlbəttə
İAM ın yurisdiksiyası əhəmiyyətli xarakter daşısa da, lakin idmanla bağlı yeganə
qərarverici qurum deyil.
FİFA nın
qərar verici orqanları hər il yüzlərlə mübahisələrə baxır. Ona görə də, FİFA tərəfindən
fors major halları ilə bağlı bir çox işlərə
baxıldığını qeyd edə bilərik.
İAM kimi FİFA nın da qərar verici orqanları fors
major halları ilə bağlı işlər zamanı mülki hüquq prinsiplərini tətbiq edirlər və
müqavilələrdə fors major halı nəzərdə tutulmasa da, bu halın potensial tətbiqi
nəzərdə tuturlar.
Lakin FİFA nın da fors major halları barədə işlərinə
baxdıqda çox nadir hallarda bu hal barədə müsbət qərarlarını tapmaq olar. I v. Club B (2016) işində FİFA Mübahisələrin Həlli Palatası, milli
federasiya tərəfindən liqanın ləğv edilməsini, klubun öhdəliklərindən azad
edilməsi kimi fors major halına səbəb
olmadığı qərarını vermişdir və iddianı rədd
etmişdir.
Həqiqətən də, FİFA qərar verici orqanlarının fors
major halı ilə bağlı müsbət qərarı barədə heç bir mənbədə məlumat yoxdur. Lakin
bütün bunlara baxmayaraq, 7 aprel 2020-ci ildə nəhayət ki, FİFA Şura Bürosu
(Bureau of FİFA Council) bəyan etdi:
... COVİD-19
pandemiyası, FİFA və
futbol üçün əslində bir fors major halıdır.
Bu bəyannamə
“Oyunçuların Statusu və Transferi barədə FİFA Əsasnaməsi”nin 27-ci maddəsinə
uyğun olaraq qəbul edilmişdir.
... Fors
major halları barədə qərar FİFA Şura Bürosu tərəfindən qəbul edilir.
Bu qərar verilərkən, FİFA şübhəsiz ki, COVİD-19 pandemiyasının fors major halı yaradıb yaratmayacağı barədə futbol dünyasında
olan anlaşılmazlıqlara qismən son vermək istədi.
Bununla belə, Şuranın qərarlarının bu baxımdan qəti
olduğu aydın olsa da, lakin bəyannamənin universal tətbiqinin mümkün olması
sual altındadır. Məsələn, nümunə olaraq, hər birimiz Belarusiya çempionatının
davam etdiyini bilirik, buna əsasən FİFA tərəfindən bu durumun fors major halı
kimi qəbul edildiyinə baxmayaraq, Belarusiyada çempionatın normal qaydada davam
etməsi ayrı mübahisə mövzusu yarada bilər.
Nəhayət bunu da qeyd etmək lazımdır ki, FİFA Şura Bürosunun
27-ci maddəyə əsasən qəbul etdiyi qərar yalnız futbolçuların statusu və
transfer məsələləri ilə bağlı mübahisələrə aiddir.
NƏTİCƏ:
İsveçrə qanunvericiliyi istər İsveçrə Öhdəliklər Məcəlləsi,
istərsə də, “rebus sic stantibus” doktrinası ilə fors major halının müdafiəsinin
mümkünlüyünü tanıyır. İdman Arbitraj Məhkəməsi və digər idman məhkəmələri də
fors major halını tanıyır və bəzən belə bir müdafiənin həyata keçirilməsini də
tətbiq edirlər. Lakin tərəflər, belə bir müdafiənin tətbiq edildiyi halda sərt testlərin tətbiq olunacağını əvvəlcədən nəzərə
almalıdırlar.
COVİD-19 pandemiyasının
fors major hadisəsi kimi qiymətləndirilməməsi çox çətin kimi görünsə də, tərəflərin
hər hansı mübahisə zamanı fors major iddiası sürərkən hər bir işin xüsusiyyətləri
önəmli xarakter daşıyacaq. Bu zaman diqqət ediləcək əsas məsələlər aşağıdakılar
olacaq:
- COVİD-19 pandemiyasının müvafiq regiona və idman sahəsinə təsiri;
-
tərəflərin
iqtisadi vəziyyəti;
-
tərəflərin
maliyyə vəziyyətini nəzərə almaqla müqaviləyə dəyişikliyin mümkünlüyü;
-
tərəflərin
bu cür dəyişikliklər üçün cəhdləri;
-
dəyişikliklər
zamanı klubdakı bütün oyunçulara bərabər münasibətin göstərilməsi.
Ümumiyyətlə, COVID-19 pandemiyasının idman dünyasına təsirini nəzərə alaraq məhkəmələrə
ediləcək kütləvi müraciətlərin qarşısının necə alınacağını təxmin etmək çətindir.
Kamil Manafov
İstinadlar:
İdman sahəsində həmişə
ayrı-seçkiliklə bağlı mübahisələr olub. İdman təşkilatları ədalətin təmin olunması
və ayrı-seçkiliyin azaldılması istiqamətində çoxlu səy göstərirlər. Ümumilikdə
bütün beynəlxalq idman təşkilatları, xüsusilə Beynəlxalq Olimpiya Komitəsi
(BOK) idman yarışlarında idmançıların iştirakının ədalətli təmin olunması üçün
çalışmalıdırlar: transgender idmançılarla yanaşı, cisgender idmançılar üçün də.
Lakin Laurel Hubbard’ın uğurları digər qadın iştirakçılar və
məşqçilər arasında ciddi narazılıqlara səbəb oldu. Onun keçmişdə kişilərin
kateqoriyasında yarışması və çempion olması da narazılıq səbəblərindən biri
idi. Transgender idmançıların hətta idmanı məhv etdiklərini, yarışmaçılar
arasında ədalətli rəqabətlilik prinsipinin pozulmasını da iddia edirlər. 
